Terugkijken: 'Als je het had, was je vies' - docu over aids bij KLM in jaren '80
Screenshot uit de documentaire 'Aids: Vluchten kon niet meer'
"De homo-ziekte" werd het begin jaren tachtig genoemd. Aids was dan wel taboe, maar eiste bij haar intrede honderden slachtoffers. Ook onder stewards, pursers en grondpersoneel van KLM was de uitbraak goed merkbaar. De gisteren uitgezonden documentaire 'Aids: Vluchten kon niet meer' zet uiteen hoe de vliegtuigmaatschappij en het personeel hiermee omgingen.
"Je was aantrekkelijk en had wat te vertellen", zegt oud-purser Herman van den Bergh in de documentaire. Hij leidde een begeerlijk leven, bezocht exotische oorden en maakte deel uit van de bruisende homogemeenschap die een seksuele emancipatie in gang had gezet. Het motto 'alles mag, alles kan' werd rijkelijk toegepast. Net als Van den Bergh waren de meeste pursers en stewards trots op hun 'KLM-blauw' en de sterke verhalen die met dit spannende uniform gepaard gingen.
Losbandigheid eiste haar tol
Maar al snel bleek de gebezigde losbandigheid afschuwelijke gevolgen met zich mee te brengen. Eén voor één werden stewards getroffen door een ernstige ziekte, waarvan niemand de oorsprong wist. Toen het onheil een naam kreeg, brak de paniek uit. De mensheid is in gevaar, werd er door diverse media geroepen. "Aids is de nieuwe Holocaust", kopte een New Yorkse krant begin jaren tachtig.
Kenmerkend voor die tijd zijn de verwijten aan het adres van homosekuelen. "Als je kanker had was je zielig, en als je aids had was je een viezerik", zegt Dennis van Puimbrouck. De oud-purser van de KLM zag om zich heen veel van zijn vrienden en collega's sterven, maar daar hadden ze, volgens de vrouwen bij de bakker, zelf om gevraagd. De homo's hadden het gedaan. Ook de KLM zou onvoldoende hebben geanticipeerd op de intrede van aids en wilde alles zoveel mogelijk binnenskamers houden, zeggen enkele oud-medewerkers in de documentaire. Jammer vinden ze, want "als je zo graag dit soort heren in dienst wil hebben, moet je je verantwoordelijkheid nemen".
'Het lijkt wel alsof de KLM het heeft gedaan'
Volgens NRC-recensente Janna Laeven voelt de documentaire van cineast Hetty Nietsch soms een beetje "ongemakkelijk". Laeven schrijft:
"Het lijkt haast alsof het de luchtvaartmaatschappij KLM zelf was die de ziekte over de wereld verspreidde. Er zijn beschuldigingen aan het adres van het bedrijf. (...) Weerwoord van de luchtvaartmaatschappij zelf mist. Dat wringt."
Om diezelfde associatie was de luchtvaartmaatschappij op zijn zachts gezegd niet blij met de uitzending van de documentaire. De film zou het beeld scheppen dat aids bij KLM begonnen is, laat het bedrijf in een intern blad weten. Nietsch meent echter dat haar documentaire eerder een ode is aan de 35 personeelsleden die door de tragische ziekte het leven lieten.
Ook zegt de filmmaakster dat ze meerdere keren tevergeefs heeft geprobeerd KLM bij haar productie te betrekken. "KLM zei dat ik geen medewerkers meer mocht benaderen", aldus Nietsch. KLM reageert hierop:
"Wij wilden niet meewerken, omdat wij ons niet herkennen in het beeld dat KLM aids in Nederland heeft geïntroduceerd. Natuurlijk zijn bij ons slachtoffers gevallen. KLM is een afspiegeling van de maatschappij.”
Hoofdredacteur van NRC Handelsblad, Peter Vandermeersch reageerde op Twitter enthousiast op de documentaire.
pvdmeersch peter vandermeersch KLM mag dan boos zijn op Vara voor 'Vluchten kon niet meer'. Maar is aangrijpende repo over eerste jaren aids epidemie. #respect 18 oktober