Dit is wat er de afgelopen weken gebeurde in de top van GroenLinks
Foto ANP / Evert-Jan Daniels
Vandaag publiceerde NRC Handelsblad een artikel over de druk die de partijtop uitoefende op fractieleider Jolande Sap. Kort daarna maakte zij bekend op te stappen. De partijtop heeft in een verklaring laten weten niet blij te zijn met het stuk, omdat 'pogingen van het partijbestuur om in rust tot een oplossing te komen' zijn doorbroken. Lees hier het volledige artikel.
GroenLinks had op woensdag 12 september, verkiezingsdag, een scenario klaarliggen. Want stel dat het verlies zó groot uitpakt dat lijsttrekker Jolande Sap ter plekke besluit om op te stappen – zeg bij drie, misschien vier zetels? Wat dan?
Bram van Ojik, de nummer twee op de kandidatenlijst, zou dan de leiding overnemen. Nummers drie en vier, Liesbeth van Tongeren en Jesse Klaver, gingen daar ook mee akkoord, die woensdag. Die afspraak was niet bedoeld om Jolande Sap bij voorbaat af te zetten, maar uit voorzorg: dan was dát in elk geval geregeld, mocht de pleuris uitbreken.
Dat gebeurde niet. Maar het is nog steeds onrustig binnen de top van GroenLinks. De drie fractieleden willen niet over de gang van zaken na 12 september praten. Hun formele lijn is dat ze nu gewoon aan het werk moeten, dat de vergaderingen in de Tweede Kamer zijn begonnen.
Maar oud-politici en personen dicht tegen de partijtop aan vertellen dat de positie van Jolande Sap nog steeds ter discussie staat, en dat ook nog steeds druk op haar wordt uitgeoefend om te vertrekken. Partijvoorzitter Heleen Weening wilde daar gisteren alleen dit over kwijt: "We praten over alles." Ook over de positie van Sap? "Over alles. Dat lijkt me ook logisch, bij zo’n nederlaag."
Verkiezingsnacht: drie zetels werden er vier
Terug naar de verkiezingsnacht, toen het even slechts drie zetels voor GroenLinks leken te worden. Het werden er toch vier. Na uren van overleg stuurde de partijtop op donderdagavond, even na zessen, een persbericht uit. De top "is verheugd" dat Sap politiek leider "is en blijft". De drie andere fractieleden ondertekenden dat bericht niet; zij waren er niet direct bij betrokken. Bram van Ojik spreekt Sap wel even, die donderdag. In de fractie gingen stemmen op: bij vier zetels zouden we toch zichtbaar iets veranderen?
Al snel blijkt de mededeling van de top aan de voorbarige kant. Onder andere wethouders van grote steden reageren kwaad, zijn kritisch. Het verlies komt hard aan – "Het nare gevoel dat we kregen toen we even op drie zetels stonden, is blijven hangen", zegt een betrokkene. Partijvoorzitter Heleen Weening en Tof Thissen, fractievoorzitter in de Eerste Kamer blijken ineens níet meer zo overtuigd dat GroenLinks onder Jolande Sap de weg terug omhoog kan vinden. De verklaring daarvoor ligt in een combinatie van factoren, zegt een GroenLinkser:
"Haar stijl van leiderschap, haar politieke gevoel en de toch grote verkiezingsnederlaag."
'Saps positie is onhoudbaar'
Op zaterdagmiddag, in een zaaltje in Amsterdam, spreekt de top in bijzijn van Sap en de andere drie fractieleden uit dat Saps positie als partijleider onhoudbaar is. En dat van effectief leiderschap geen sprake meer kan zijn. De drie fractieleden horen op dat moment voor het eerst dat de top is veranderd van mening, en beamen de onhoudbaarheid van de situatie. Maar Jolande Sap verbindt aan die uitspraken geen consequenties. "En de rest wilde het toen niet nóg harder spelen", zegt een betrokkene.
Ondertussen komt in de openbaarheid, onder de ‘normale’ leden, de discussie over het grote verlies op gang. Lokale GroenLinks-afdelingen doen onderzoekjes, betrokken leden zetten beschouwingen online op de site van het wetenschappelijk bureau van de partij: hoe kon dit verlies nou gebeuren? "Personele consequenties aan de harde nederlaag verbinden, is weglopen van de dieperliggende problemen binnen GroenLinks", zegt de één. "De nadruk lag afgelopen jaren te veel op vrijzinnigheid. GroenLinks was groen, noch links." Een ander zegt juist dat de nederlaag niet primair te verklaren valt uit het verkiezingsprogramma: "Niet de inhoud, maar alle gedoe verklaart de slechte uitslag."
Conclusies onderzoek commissie-Van sneller bekend
Het leiderschap van Jolande Sap blijft ondertussen in de lucht hangen. Een manier om dat te ondervangen, bedenken betrokkenen, zou kunnen zijn om de conclusies van het onderzoek van de Amsterdamse wethouder Andrée van Es zo snel mogelijk te krijgen. Ook Sap zelf wil het onderzoek en het congres dat eraan vast zou zitten, naar voren halen. Des te sneller zou zij immers van de leden een nieuw mandaat als leider kunnen krijgen, is de gedachte. Dus staat in de nieuwsbrief van vorige week vrijdag dat het streven van de commissie-Van Es nu is om in januari klaar te zijn, in plaats van in maart, zoals aanvankelijk was afgesproken.
Sinds de nieuwe Tweede Kamer met vergaderen is begonnen, probeert Jolande Sap de andere drie Kamerleden "bij zich te houden", zeggen mensen rond de nieuwe fractie. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de onderlinge verdeling van portefeuilles. Sap nam afgelopen jaar financiën over van ex-Kamerlid Bruno Braakhuis. De belangrijkste reden daarvoor was toen dat zij zich meer moest profileren in de Tweede Kamer. En hoe kon dat beter dan met een woordvoerderschap op haar eigen expertise? Nu lukte het Jesse Klaver om financiën te bemachtigen, en voerde híj dus afgelopen dagen het woord tijdens de financiële beschouwingen, niet Sap.
Morgen is er een partijraad in Utrecht waar de verkiezingsnederlaag de hele dag op het programma staat. Campagneleider Jesse Klaver en ook Jolande Sap zelf zullen aanwezig zijn. Ondertussen blijft de situatie precair en "explosief", zoals iemand rond de top zegt. En over Sap:
"Je zou een vreemd soort bewondering kunnen hebben voor haar doorzettingsvermogen: niet opgeven als het moeilijk wordt. Alleen moet zo’n besluit wel gedragen worden."
Kort na publicatie van dit stuk maakte Jolande Stap bekend op te stappen als leider van GroenLinks.