Diederik Samsom: Ik vond Fortuyns ideeën verschrikkelijk

samsom

Diederik Samsom: "Dat bewegelijke, flegmatieke van Fortuyn heeft niemand" Foto NRC / Olivier Middendorp

Binnenland

Het geldt nog steeds als hét tv-debat: in 2002 werden de leiders van de gevestigde partijen volledig weggespeeld door Pim Fortuyn - vooral PvdA’er Ad Melkert. Vijf fractievoorzitters van nu kijken terug, op het debat en het fenomeen Pim Fortuyn. Aflevering 3: Diederik Samsom (PvdA).

Wat herinnert u zich van het lijsttrekkersdebat van 2002?

“Op ons congres eind 2001 was alleen nog maar de vraag met hoeveel zetels Melkert zou winnen. Ik stond toen plaats 33 op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer. Dat leek een zekere plek, maar ik moest uiteindelijk op zoek naar een baan. We didn’t see it coming. Vlak na het debat stuurde ik een mail aan Dick Benschop, toen campagneleider, en Wouter Bos, die stond op 9, een coming boy. Ik schreef: dit was historische TV. Hoe is dit in godsnaam mogelijk? Ik was toen vooral ontdaan door de manier waarop wij, de gevestigde politiek, van tafel werden geblazen. Dat hij groot zou worden, besefte ik eerder: ik was bij mijn schoonouders in NH, en hij zou spreken in Heemskerk. Ik wilde dat wel eens zien. Tot voor Heemskerk stonden de auto’s in de berm. Er kon niemand meer in. Hij deed wat hem rijk maakte toen hij nog niet politiek was: een zaal inpakken. Maar de politieke context maakte het spannend. Als hij op televisie was, keken er een miljoen mensen meer.”

Kijk het debat in zijn geheel terug:

Hoe denkt u terug aan Fortuyn?

“Ik had Fortuyn voor het debat één keer van dichtbij meegemaakt. Rob Oudkerk ging met hem in debat, in een tv-studio ergens. Fortuyn kwam binnen, staalblauwe ogen, lijf van de sportschool, twee meter en een kale kop. Over alfamannetjes gesproken. Toen niemand zijn jas aannam dreigde hij direct op te stappen. Binnen twee minuten had hij de hoofdredacteur, de eindredacteur en de zendercoördinator om zich heen staan. Rob stond zich in een hoekje op de vreten. Hij stond al tien-nul achter voor de camera’s aangingen. Je zag daar al dat kleutereske, datzelfde triomfalisme en die lolligheid, die je later bij het grote debat zou zien. Gecombineerd met snoeiharde discussietechnieken. Staalhard aankijken, harder praten, onderbreken. Ik vond zijn ideeën verschrikkelijk, als hij al een sociaal-economisch plan had, was het rabiaat rechts. Maar als ik hem zag opereren, voelde ik wel een zekere bewondering. Omdat ik herken en erken wat een politieke macher is. Dat bewegelijke, flegmatieke van Fortuyn heeft niemand. Hij kon het ene moment snoeihard zijn, en dan weer ongelofelijk emotioneel en zacht. Wilders is niet bewegelijk, alleen eclectisch. Fortuyn paste bij de tijdsgeest. Als het bliksemt, heb je een punt nodig waar die inslaat. Dat was Fortuyn. Maar hij veroorzaakte de bliksem niet, hij geleidde hem.”

Zie u Fortuyns stijl en ideeën terug in de Kamer?

“Je ziet hem terug bij de anti-establishmentpartijen SP en PVV. Hoewel er een enorm verschil tussen die partijen zit. De SP bedrijft politiek vanuit overtuiging. Bij de PVV springt men direct van de ergernis naar de retoriek, zonder analyse daartussen. Er is een beroemde uitspraak uit The American President, waarin de president over zijn tegenstander zegt: ‘Wat je probleem ook is, hij is niet geïnteresseerd in de oplossing. Het enige wat hij wil is jou er bang voor maken, en je vertellen wiens schuld het is.’ Dat is de PVV. De reorganisatie van de politiek die de kiezer helemaal gratis via Fortuyn heeft uitgevoerd, heeft ongelofelijk veel veranderd. Dat wij via ledenverkiezingen Wouter Bos tot leider kozen, kwam deels daaruit voort. De manier waarop wij de integratieagenda zijn gaan uitbenen, met al het ongemak wat daarbij hoorde, kwam ook daardoor.”

Was Fortuyn schadelijk voor de politiek?

“Omdat Fortuyn politici van hun onaantastbaarheid beroofde, is de houdbaarheidsdatum van politici verkort. Het vak is ongemakkelijker geworden, ingewikkelder. Dat is ontegenzeggelijk waar. Maar is dat slecht? Nee. Hij bedreef intuïtieve politiek. Is dat schadelijk? Nee. Als het een logica is die diep zit, moet iemand er wel antwoord op geven. Nu moeten politici soms moeilijke zaken als gevoelens en angsten weerleggen. Toch kan je leren ook deze mensen iets te vertellen waar ze weer in kunnen geloven. En dat maakt de politiek beter.”

Waar was u toen Fortuyn werd vermoord?

“Ik zat op de fractie van de PvdA in Den Haag. Ik had mijn baan opgezegd, en hing hier rond. Ik zou een lokaal verkiezingsdebatje doen. Ik heb dat afgezegd en ben naar Rotterdam gegaan. Het was een beetje raar, maar ik dacht, ik moet er bij zijn. Ik ging naar dat plein waar Palazzo di Pietro lag. Een sjieke buurt. Ik was daar vrijwel de hele nacht. Daar ontmoette je al die mensen voor wie Fortuyn een heilige was. Daar schoot door mij heen dat het wel heel diep zat. Het was een merkwaardige paradox van enorme hooligans, huilend. Nog uitgeput van het slopen van het voetbalstadion stonden ze daar met een bordje respect.”

Een kortere versie van dit interview verscheen op zaterdag 28 april in de NRC Special ‘Pim Fortuyn 10 jaar later’. Abonnees kunnen de volledige bijlage teruglezen in de digitale editie.

Lees meer over:
Diederik Samsom
Pim Fortuyn
PvdA

Volg nrc.nl op en , lees onze dagelijkse nieuwsbrief