Machelen aan de Leie, 16 april. ,,In het openspringen van de knoppen en in de wedergeboorte van de lente gedenken wij hen,’’ bidt pastoor Gabriël Desmaele. Hij staat op het kerkhof aan het hoofd van de blankhouten doodskist en spreekt – ruimdenkend katholiek als hij is - een joods gebed voor de doden uit. Hij besprenkelt met een kwast de kist met wijwater en omringt haar met wierook. Dan wijkt de menigte uiteen en verlaat weduwnaar Joop Schafthuizen de kring, om bij de ingang van het kerkhof de honderden handen van de aanwezigen te schudden. De blankhouten kist blijft boven de grond staan, onder het beeld van Jezus Christus. Verwarring bij de Nederlandse aanwezigen op dit Belgische kerkhof . Waar blijft de daadwerkelijke teraardebestelling?

Het is Stille Zaterdag, de dag voor Pasen, het feest van de wederopstanding, van het nieuwe begin. In het Belgische Machelen aan de Leie, zesentwintig kilometer onder Gent, wordt dorpeling Gerard Reve begraven. Voor de duizend Noorderlingen die zijn gekomen, eindigt de middag in enige verwarring: voor de kist het graf in zakt, drijft een politieagent met honkbalpet en een feloranje jasje de rouwenden van het kerkhof. Enigszins uit het zicht laten doodgravers de kist fluks in de kuil zakken. Belgisch gebruik, zo wordt de Nederlanders uitgelegd: begraven geschiedt zonder toeschouwers. Wel mag iedereen eerst langs de kist lopen, om ook wat wijwater te sprenkelen, rozen neer te leggen, en het hout even aan te raken.

Enkele uren eerder, ruim voor het begin van de plechtigheid, zit de katholieke kerk Sint Michiel Cornelius en Ghislenus vol. De verwachte duizendtallen zijn niet gekomen, de beeldschermen en luidsprekers die buiten de kerk zijn opgesteld, zijn niet nodig. Vijfhonderdvijftig zitplaatsen, en minstens evenzoveel staanden in de gangpaden. Laten we het houden op duizend man. Ze passen in de kerk. Schrijvers Hugo Claus, Jef Geeraerts, Tom Lanoye en Ramsey Nasr zitten vooraan. Staatssecretaris Medy van der Laan (Cultuur) is er, uitgever Wouter van Orschot, wat mensen van Reves laatste uitgeverij de Bezige Bij, de kinderen en kleinkinderen van overleden broer Karel van ’t Reve. Acteur en fotograaf Thom Hofman zit in een preekgestoelte. Veel andere schrijvers en kunstpausen zijn niet gekomen.

De lijkwagen, een grijze Chevrolet Impala van Funerarium Van de Vyver te Zulte, komt voorrijden. Erachter loopt Schafthuizen, ondersteund door twee vriendinnen. Het lijkt alsof hij deze dag jaren ouder geworden is.

Het altaar is gevuld met witte bloemen, alvast voor Pasen. ,,Wit,’’ zegt pastoor Desmaele, ,,is de kleur van de warmte, het licht de zon, de hoop, de verrijzenis, de opstanding uit de dood.’’ Omdat een begrafenismis zo vlak voor Pasen ongebruikelijk is, wordt Reve niet herdacht met een heilige mis, maar met een eenvoudiger gebedsdienst, geleid door Reves biechtvader, pastoor Desmaele. De heer is mijn herder, zingt het Parochiaal Zangkoor, en het Requiem aeternam. Desmaele houdt een persoonlijke preek. Licht dansend op zijn plaats vertelt hij van de ontmoetingen met zijn beroemde parochiaan. ,,Ik heb Gerard Reve gekend als een man die hier in Machelen rust zocht, en heeft gevonden,’’ zegt hij, ,,met een klein glaasje wijn en een stukje kaas.’’ Met een sympathieke ijdelheid verwijst hij bij iedere anekdote naar de vindplaats in het oevre van Reve (,,bladzijde 178!’’). Ook draagt hij enkele religieuze gedichten van hem voor. Over de twijfels die velen hebben bij de oprechtheid van Reves luidruchtige geloofsbeleving, zei Desmaele: ,,Hij deed het voor de schijn, voor de show, maar hij meende het uit het diepste van zijn hart.’’ Hij draagt Reves gedicht Credo voor: Niets te verwachten, niets te hopen:/ er rest mij niets dan duisternis en Dood/ Ik zie het, maar ik wankel niet: wie Gij ook zijt,/ U heb ik lief, met heel mijn hart, met al mijn Bloed’’ Desmaele laat een stilte vallen en zegt: ,,Lieve mensen, dat kán toch geen komedie zijn?’’

‘Gelegenheidssprekers’ zijn schrijver Erwin Mortier, uitgever Bert de Groot en bioloog Wim Bergmans, die sinds 1968 met Reve bevriend was. Bergmans verhaal is roerend in zijn onopgesmukte oprechtheid. Het hele circus Reve verdwijnt even, en een trouwe vriend neemt het woord: ,,Hij had gehoor nodig, en ik vond het niet erg om dat gehoor te zijn.’’ Bergmans vertelt hoe Reve ooit naar een tentoonstelling ging, afkomend op de voor hem suggestieve titel: Jonge Duitsers. Volgens Bergmans had Reve hierbij een beeld van mooie jonge Duitse toeristen in zijn hoofd, maar tot zijn teleurstelling ging het om abstracte schilders: ,,Met zijn hoofd in zijn kraag liep hij door de zalen. Je kon hem horen mompelen: ‘Gerardje houdt hier niet van.’”

De dienst bestaat verder uit gebeden en muziek, gespeeld door Kristof (dwarsfluit) en Filip Martens (orgel), Yves Senden (kerkorgel) en gezongen door sopraan Hilde Coppé. Reves favoriete componisten Vivaldi en Bach komen langs. Tijdens de besprenkeling en bewieroking van de kist, zingt sopraan Hilde Coppé de aria When I am laid in Earth van Henri Purcell. Bij het verlaten van de kerk zingt het koor In paradisum.

Langs de kronkelende rivier De Leie, langs schilderachtige boerderijen, nieuwe boerderettes, lelijke fabrieken, voert de lijkstoet naar de eeuwige begraafplaats. De lijkwagen zet er de vaart in, waardoor de stoetvolgers flink de pas erin moeten zetten. Hugo Claus, net 77 geworden, raakt steeds meer achterop.

De lijst prominente Nederlanders die niet zijn gekomen is eindeloos – een geliefd schrijver eren met een nationale begrafenis zoals in de rest van de wereld gebruikelijk, is in de lage landen blijkbaar ondenkbaar - maar laten we niet aan de afwezigen denken. Die en die, dinges, en je weet wel wie; hun namen zullen allang door de tijd zijn weggespoeld als die van Reve nog voortleeft. Laten we denken aan de duizend rechtvaardigen die wel zijn gekomen, aan de man die de kist kust, aan de velen die hun hand op de kist leggen en niet meer los willen laten. Aan de knuffeldieren die tussen de bloemen worden achtergelaten: de katholieke poes en de muisgrijze ezel. Aan de duizenden voor wie Reves boeken een bevrijdende lach en verzoenende tranen boden. Aan de plukjes mensen - onder wie de voormalige geliefden Teigetje en Woelrat in hun zelfgemaakte pakken - die bij het graf blijven hangen, onmachtig om afscheid te nemen, totdat de doodgraver in zijn blauwe overall ze moet verzoeken nu écht naar huis te gaan, opdat hij kan beginnen met het dichten van de kuil.

Naast het graf staat een eenvoudig houten kruis met Reves bidprentje erop geplakt. Binnenin staat een gedicht van Richard Minne, voorop een foto die Rineke Dijkstra in 2004 van Reve nam, toen zijn geest al goeddeels verwaaid was door de Alzheimer. Reve ligt op het vrijwel lege ereveldje van het kerkhof. Naast hem ligt de enige andere eredode: Luc Hollevoet die op tweeëntwintigjarige leeftijd verdronk bij een reddingspoging. Een uur later is Machelen alweer leeg, op de bewoners en een paar noordelijke doordrinkers na. Het begint zacht te regenen.