Onzekerheid schuurt tussen beleid en wetenschap

Als er één wetenschap is waar onzekerheid een belangrijke en voor beleid zeer relevante rol speelt, dan is het wel de klimaatwetenschap. Menigeen zal zeggen dat we moeten wachten met het ondernemen van (kostbare) actie tegen klimaatverandering, zo lang de wetenschappelijke onzekerheden te groot zijn. Anderen zullen juist wijzen op het voorzorgsbeginsel, dat er van uit gaat dat we beslist iets moeten doen ook al zijn in de klimaatwetenschap nog veel vragen onbeantwoord.

Voor het Planbureau voor de Leefomgeving is onzekerheid een belangrijk thema. Het PBL adviseert de overheid over het beleid en juist op de breuklijn tussen bestuur en wetenschap schuurt daarbij de onzekerheid, een begrip dat in de wetenschap een heel andere betekenis heeft dan in het dagelijks leven.

Vandaar dat het PBL ook de onzekerheid zelf bestudeert. Gisteren hield Arthur Petersen, als chief scientist van het PBL verantwoordelijk voor de kwaliteit van het onderzoek, zijn oratie bij de officiële aanvaarding van de leerstoel Wetenschap en Milieubeleid aan het Instituut voor Milieuvraagstukken van de VU in Amsterdam. Een theoretische, maar interessante beschouwing met als titel: Goed vooruitzicht: Onzekerheid en het verantwoord besturen van de Aarde als systeem.

Petersen vraagt zich af of milieuactivisten een soort moderne valse profeten zijn – iets waar ze door ontkenners van enig probleem regelmatig van worden beschuldigd. Er is weliswaar ‘een sektarisch deel van de milieubeweging [dat] er een gekleurde interpretatie van de feiten op nahoudt: aan het leven komt een einde en het is al te laat om er nog iets aan te doen ’. Maar een belangrijk verschil is ‘dat de voorspellingen van milieucatastrofes meestal een nog wat verdere voorspelhorizon hebben, waardoor het meestal nog decennia duurt voordat de feiten binnen zijn en we weten of de voorspellingen klopten of niet’.

Petersen vat de onzekerheid als volgt samen:

Klimaatverandering en soortenverlies kunnen leiden tot een mondiale ineenstorting van menselijke en natuurlijke systemen, maar ze kunnen ook nog relatief beperkt blijven (wat overigens nog steeds behoorlijk dramatisch uit zal pakken op verschillende plekken en voor soorten die uitsterven). En: technieken en regels die nu veelbelovend lijken om de schade te beperken, kunnen daadwerkelijk doorbreken, maar ze kunnen ook helemaal niet van de grond komen.

De volgende vraag is dan hoe je met deze onzekerheden moet omgaan – vooral ook als je weet dat het systeem mogelijk zo traag reageert op veranderingen, dat het wel eens een generatie of langer kan duren voordat de schadelijke gevolgen van ons handelen zichtbaar worden.

Volgens Petersen gaan verschillende samenlevingen heel verschillend met risico’s om. Hij beschrijft hoe de idee van het noodlot zich verhoudt tot het principe van schuld. Geen van beide zijn in de moderne maatschappij acceptabele uitgangspunten voor Beide hebben plaatsgemaakt voor risico en dus ook voor de mogelijkheid van risicomijding en dus ook van verzekering daartegen.

‘Het fundamentele debat over klimaatverandering zou’, stelt Petersen, ‘erover moeten gaan vooruit te zien welke gebeurtenissen met kleine kansen maar grote gevolgen plausibel zijn om te gebeuren’.

Dat is de kern van het voorzorgsprincipe. Het staat landen toe om beleid te voeren onder onzekere omstandigheden. Welk beleid? Dat is onder andere een kwestie van onderhandelen.