Cultuuromslag

Ha, een rapport.

Bij de NS heeft het personeel te kampen met een hardnekkig ‘mentaliteitsprobleem’. Onafhankelijk onderzoek wijst uit dat conducteurs in de meeste gevallen vertragingen niet omroepen. Uit angst voor boze reizigers. Of ze hebben het te druk met het ‘instapproces’. Wanneer conducteurs druk zijn, zou de machinist van de trein het slechte nieuws kunnen omroepen, maar, heel vervelend, die zijn daar mentaal niet voor uitgerust. Machinisten, meldt onderzoeksbureau Horvat, zijn notoire ‘Einzelgängers’. Zij kennen het woord ‘servicegerichtheid’ niet.

Aan de andere kant, dat maakt het lastig, is het beleid van de NS om een lelijk woord als ‘vertraging’ te vermijden. Omroepers op de stations mogen van de leiding het woord niet gebruiken. Tja.

Wat er nodig is? Een cultuuromslag. Maar die is moeilijk te bewerkstelligen, zegt het rapport, want bij de NS is men niet gewend ‘elkaar de maat’ te nemen. Promotie maak je wegens je dienstjaren, niet op basis van je kwaliteiten.

Rapporten in Nederland – onmachtige bezweringen, papieren doekjes voor het bloeden. Het rapport over ontwijkcultuur bij de NS wordt nu opgestuurd naar de Kamer. Daar worden er scherpe vragen over gesteld. De minister belooft beterschap. Over een paar jaar wordt er een onafhankelijk bureau ingeschakeld, om te onderzoeken wat er toch mis is, daar bij de NS.

Het is een doofpotcultuur, maar dan omgekeerd: juist door alles openbaar te maken, door het opzichtig benoemen van mis- en wantoestanden, wordt de schuldvraag vermeden, blijven consequenties uit. Iemand zou al die rapporten eens naast elkaar moeten leggen, om te kijken wat ze met elkaar .. – wacht, ik doe het zelf even.
Het maakt niet uit welk rapport je pakt, dit komt aan het licht: een cultuur van onderling wantrouwen en wegkijken, gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef, van bovenaf opgelegde regels en doelstellingen die zo weinig draagvlak op de werkvloer hebben dat ze het duikgedrag alleen maar versterken. Doorgeschoten eigengereidheid, gebrek aan openheid, verziekte werksfeer, bestuurders die het eigen belang boven het algemeen belang stellen.

Oplossing? Meer transparantie. Een cultuuromslag. Bezield leiderschap.

Het is steeds dezelfde litanie. Steeds opnieuw wordt hetzelfde recept uitgeschreven. Aan het schandaal rond het marineonderdeel DMO – diefstal, intimidatie, wantrouwen, klokkenluiders opzijschuiven – zie je hoe het werkt. De directeur van DMO vertelt niets aan de secretaris-generaal. De secretaris-generaal vertelt niks aan de minister. De minister spreekt de directeur van DMO, die hem niets vertelt. De minister vertelt de Kamer – niks. Uiteindelijk komt het toch allemaal in het nieuws, en dat is heel goed, zegt minister Hillen, want dan zie je dat „de controle van de democratie goed wordt uitgevoerd”.

Op die laatste zin kauwen we even. Heel de zieke Hollandse mentaliteit ligt erin besloten: openheid dient enkel om de kwalijke zaken toe te dekken. Het zijn incidenten, blafte Hillen in de Tweede Kamer. Iedereen die een blik op de feiten werpt, ziet dat het om een cultuur gaat. Zijn secretaris-generaal valt niets te verwijten. Dat hij niets aan de minister had verteld, kun je hem niet kwalijk nemen, want hij was de feiten gewoon vergeten.

Het probleem is dat de cultuur bij het marineonderdeel DMO niet verschilt van de cultuur op het ministerie van Hillen zelf. Wie een kijkje wil in de hoofden van hoge ambtenaren en hun afdekcultuur, moet het rapport-Davids vanonder uit de stapel vissen. Wie wil weten uit welke cultuur Hans Hillen zelf afkomstig is, moet het rapport van de commissie-Frissen maar eens opslaan. Onderling wantrouwen, gebrek aan transparantie – in het CDA gaat het niet anders dan bij de NS, op het departement van Defensie hangt dezelfde verpeste sfeer als bij de marine in Den Helder. Dat komt doordat al die verschillende culturen niet op zichzelf staan: ze komen uit een en dezelfde cultuur voort. Onze cultuur. Die cultuur heeft ons een torenhoge stapel rapporten opgeleverd. Die cultuur geeft ons de wegduikende conducteur en de stelende marinier. Die cultuur geeft ons Hans Hillen.