*

Hoe ik een populist ben geworden :: nrc.nl

Hoe ik een populist ben geworden

Een politiemacht voor huisdieren, volle asbakken in kleine cafés, hard rijden op de snelweg, een extra knuffel voor onze bejaarden; wanneer naar een verklaring voor het succes van populisme wordt gezocht, wijst de vinger vaak naar de ik-gerichtheid van de moderne burger.

Vorige week werd dat in deze krant weer eens gedaan door de Italiaanse filosoof Raffaele Simone, die op dit moment de Franse socialisten leert het monster van het rechtse populisme te verslaan. De vinger van de professor wees niet, hij priemde. Want een monster is het, „een zoet monster weliswaar, maar niettemin een monster”.

Volgens Simone heeft de opkomst van de rechts-populistische partijen te maken met een verschuiving in onze cultuur. De Europese burger heeft zich afgewend van de samenleving en zich volledig overgegeven aan consumeren. Alles in zijn leven draait om uiterlijk en genot. Wacht, ik laat de professor zelf aan het woord. „Het monster kwam op in de jaren tachtig en is een breed cultureel fenomeen. Dit monster wordt gekenmerkt door hyperconsumptie, superkapitalisme, de dwang om vakantie te vieren, goedkoop vliegen en de opmars van internet en mobiele telefoons. Zo ontstond een narcistische samenleving, die zich laaft aan media en het verschil tussen feit en fictie kwijtraakt.’’ Omdat genot en entertainment centraal staan, stelt de Italiaanse professor vervolgens, raken burgers steeds verder verwijderd van de traditionele doelen en opvattingen van links: solidariteit, herverdeling van welvaart, de strijd voor een betere wereld.

Zo zien we het graag. Het is populistisch rechts dat handig inspeelt op die egotrip die de professor „het zoete monster’’ noemt; terwijl links manmoedig blijft pleiten voor betrokkenheid met de samenleving, het vermogen om voorbij het hek van je achtertuin te kijken. Is het zo simpel? Ik ben geen aanhanger van de PVV en toch houd ook ik van goedkoop vliegen; ik schrijf deze column in een hotelkamer op mijn iPad en ben van plan zodra ik klaar ben lekker te gaan shoppen. Betekent dat dat ik rijp ben voor het populisme? Heeft het zoete monster me te pakken? De Italiaanse professor maakt een onderscheid tussen hedonisten en maatschappelijk betrokkenen, mensen die volledig op zichzelf gericht zijn en mensen die het goed met anderen voor hebben. Daarmee kun je de populisten om de oren slaan en jezelf heel goed voelen.

Alleen wringt het een beetje. De professor doet voorkomen of het hedendaagse hedonisme zich enkel uit in onze neiging naar vertier en genot en het huldigen van ons eigenbelang. Maar dan zou je niks meer met de politiek te maken willen hebben, en je kunt veel zeggen van het populisme, maar dat nu juist niet. Het elan van de PVV is groot; het recente boek van partij-ideoloog Martin Bosma steekt gedreven af bij al die tamme politieke gelegenheidsboekjes van de afgelopen jaren (denk aan Dit land kan zoveel beter van Wouter Bos). De strekking van dat boek is hopeloos ideologisch verdwaasd (het verschil tussen oudlinks en nieuwrechts: oudlinks liep te hoop tegen een rijke industrieel in een villa, nieuwrechts tegen zigeuners in een villa).

Maar je kunt niet zeggen dat er geen betrokkenheid uitspreekt. Het is vooral links dat de laatste jaren intellectuele luiheid vertoont, links dat zich tevreden stelt met een defensieve opsomming van principes en sleetse geloofsartikelen en nog altijd smetvrees heeft voor het hete hangijzer van deze tijd: identiteit. Zolang je weigert je op een serieuze manier in die nieuwe behoefte aan eigenheid te verdiepen, is ieder antwoord op de opkomst van het populisme een zucht in de storm.

Ook professor Simone lijkt het verlangen naar identiteit over het hoofd te zien; hij denkt dat de hedonisten zich van de politiek hebben afgekeerd. Dat is onzin. Het populisme is succesvol, doordat de hedonisten zich tot de politiek hebben bekeerd. Goedkoop vliegen en de nieuwste mobiele telefoon bleken niet langer voldoende. Men wil zijn zin hebben, dat is waar, maar men wil vooral gezien worden.

Ik geef de professor graag gelijk wanneer hij stelt dat de grote verschuivingen op het politieke vlak het resultaat zijn van een verschuiving binnen onze cultuur. Dat is een belangrijk inzicht, dat door de politieke commentatoren in Nederland steevast over het hoofd wordt gezien. Zij verliezen zich op dit moment massaal in de romantiek van de gefnuikte burger.

Alleen geldt die verschuiving in de cultuur voor ons allemaal. Bij ons allemaal is de nadruk meer en meer komen te liggen bij onze eigen persoonlijkheid en de manier waarop we die presenteren – of ensceneren – in de maatschappij. Aan ons allen is beloofd dat we onze eigen wereld mogen maken; door de commercie, die beweert alleen maar naar onze wensen te luisteren, door de media, waarin sinds een paar jaar het dogma heerst dat je de mensen moet geven wat ze willen en niets waar ze niet om gevraagd hebben, door de politiek die het „luisteren naar de burger’’ tot mantra heeft gemaakt. Het gaat er niet langer om het streven naar een zo objectief mogelijke kennis over jezelf en de wereld, het gaat erom hoe je de wereld beleeft.

Het is flauw van de professor om dat politieke hedonisme in de schoenen van rechts te schuiven. De neiging om politieke overtuigingen aan te hangen waar je jezelf lekker bij voelt, zonder je rekenschap te geven van de consequenties die dat voor de samenleving zou kunnen hebben, zonder te kijken of die grote woorden ook praktisch uitvoerbaar zijn, zonder de noodzaak te voelen die overtuigingen in te brengen in een debat – is die alleen bij de PVV de vinden? Die versnippering op links, dat onvermogen om het narcisme van de kleine verschillen af te leggen, is dat werkelijk het gevolg van verschillende visies van kiezers op wat een goede samenleving is, of komt het net zo goed voort uit het primaat van de lifestyle, de overtuiging dat de wereld er voor jou is, in plaats van andersom?

Ik weet het, er worden op links consequent grotere en hogere belangen aangeroepen dan het ordinaire persoonlijke belang, maar waarom is het zo moeilijk zich in naam van al die gedeelde belangen met elkaar te verenigen? Waarom zijn zoveel bijeenkomsten over het belang van een verenigd Europa en leven in een pluriforme samenleving vrijwel altijd bijeenkomsten van gelijkgezinden? Oppositie voeren tegen dit kabinet zal gemakkelijk zijn, het Malieveld is snel gevuld, maar zolang men op links niet in staat is zijn eigen politieke hedonisme onder ogen te zien, zal die oppositie heel lang gaan duren.

12 reacties op 'Hoe ik een populist ben geworden'

M. Eijkman

Ik denk dat het onderscheid tussen ‘links’ en ‘rechts’ nu toch echt achterhaald is. Als je kijkt naar het regeerakkoord lijkt het met lichte overdrijving meer op het programma van de SP dan wat anders. Het motto is: doorgaan met wat we altijd deden, de luiken dicht, verstop je in de bedstee tot het wereldgewoel overdrijft.

Ik denk dat het onderscheid nu is: dat tussen ‘conservatieven’ die eigenlijk niets willen veranderen aan wat dan ook, en ‘progressieven’ die proberen nieuwe antwoorden te vinden op de problemen van onze tijd, en ook nog wat verder te kijken dan de komende 4 jaar.

Dan heb je de VVD, PVV, SP en in zekere zin de PVDA tegenover GroenLinks en D66. Het CDA is in totale disarray, daar zitten hier en daar misschien vooruitkijkers tussen.

In die zin is ‘modern progressief’ nog maar versnipperd tussen de twee partijen die ik net noemde, GL en D66. En vormen koud meer dan 10% van het electoraat. Tis niet anders. Misschien dat er wat beweging komt in de SP. In de PvdA zie ik niet veel leven.

Erwin Lamme

Bas, ik ben het met je eens dat Simones stellingen te simpel zijn. Bovendien: wat is er mis met een houding van zowel hard werken als hard ontspannen? Ik noem dat geen hedonisme maar wijsheid: moderne mensen gaan niet meer thuis op de wereld lopen kankeren, maar genieten van hun leven!

En dan nog dit: ik denk dat de toch wel linkse EU de wind uit de zeilen heeft genomen van nationale linkse partijen in Europa. De EU staat voor: vrede, burgerrechten, vrijheid, solidariteit, milieu en een prettige samenwerking met de buren Rusland, Turkije en Noord-Afrika. Moeten de nationale linkse partijen dit ook nog eens zoetjes overdoen? Ja, maar tegelijk zou links er ook goed aan doen om contact te houden met het individu. Daarom pleit ik voor een jaarlijkse internetenquete waarin burgers kunnen aangeven wat ze goed en minder goed aan hun overheid vinden. China doet dit bijvoorbeeld ook, al zal men daar vermoedelijk minder makkelijk kritiek kunnen uiten.

Peter van Eldik

Bas Heijne beschrijft met veel woorden een fenomeen dat een Canadese cultuurfilosoof (naam even kwijt)eind jaren tachtig beschreef als de ‘vernarcissering’ van de westerse samenlevingen.
En die was een direct gevolg van de Angelsaksische
economische draai naar de overheersing door een ongebreidelde ‘vrije markt’, zoals gepropageerd door Milton Friedman c.s.
In twintig jaar heeft ook de Europese sociaal-democratie die markt omhelsd, ten koste van solidariteit op micro-, meso-, en macro-economisch niveau.
Voor zover links nog bestaat is zij te vinden in
een bonte minderheid van cultuurdragers, wetenschappers, kunstenaars en een kleine geengageerde middenklasse die vrijwillig afziet van consumentisme en zich anders en informeler met elkaar verbonden voelt op basis van duurzaamheid,
afstand nemen van de kapitalistische mantra van groei en in een solidariteit met emancipatie en ecologie. Voor die groepen individuen met hun ‘linkse hobbies’ hebben ook de voormalig linkse partijen weinig oog, omdat ze angst hebben voor het populistische hedonisme van het electoraat in het algemeen, of hun perceptie daarvan.

Leen Roetman

Wederom een scherpe analyse. Jammer dat u (weer) zo’n badinerende ondertoon aanslaat (‘de professor’). (In die zin bent u met recht een populist.)

Rudi Broeils

Urgenter: hoe ‘we’ geen populist meer zullen zijn….

Angst doet de pupillen onmiddellijk verwijden. De open blik is er even als het al te laat is. Niet hoe je bent of wat je bent maar uiteindelijk dat je er nog bent telt. Zeker wat stemmen betreft. Een politicus komt op een zeker ogenblik tot de grens van zijn vrijheid van meningsuiting. Hier ligt ook de grens van het populisme. Want als zijn mening ook anderen meer en meer in gevaar zal brengen moet hij uiteindelijk zich matigen. “Vrijheid en Verantwoordelijkheid” wordt dan “Vrijheid of Veiligheid”. De populist haalt zo zijn gelijk op een macabere manier binnen. Het ware monster schuilt in de creatieve terrorist die niets ontziend mensen tegen elkaar speelt door aanslagen te plegen. Of je dan b.v. (gematigde) Moslim, PVV-er of van de Linkse Kerk bent maakt dan niets meer uit. Anderen zullen slachoffer worden behalve de zwaar beveiligde ‘vrij sprekende’ populist. Is zijn openbaar uitgesproken mening heiliger dan andere mensenlevens? Daar draait verantwoordelijkheid om. Niet alles willen zeggen kan mensenlevens schelen. De moderne terrorist heeft schrikbarend veel macht. Ik hoop dat Martin Bosma Canetti’s “Massa en Macht” (in zijn boek ironisch genoeg “Mensen en macht” genoemd, zie pag 180) nog eens goed overdenkt. Ik ben bang dat hij in zijn ‘Wilders gedrevenheid’ de anderen, het volk dus, teveel over het hoofd ziet.

“Tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren….”

anton haas

Het, door het linkse milieu, wegzetten van 1,5 miljoen PVV stemmers als populisten en/of hedonisten is gelijk aan en even kwalijk als het wegzetten van 1,5 miljard islamieten (waaronder dus ook kinderen) als godsdienst waanzinnigen en/of potentiële terroristen.
In de getalsvergelijking scheelt het maar 3 nullen.

connie van nieuwkerk

Dank, weer een goed verhaal van u. Mooi genuancederd.
Ik was een tijd geleden tot de conclusie gekomen dat ik duidelijk moet zijn over mijn passie voor een multiculturele samenleving. Ik vond nederland voor de komst van al die buitenlanders bv erg vlak en saai.
De verandering van het klimaat niet serieus nemen en ontkennen doet me pijn. Wij zijn niet de eerste slachtoffers van de opwarming van de aarde.
Klimaatverandering bv stopt niet omdat we “het niet geloven”.
Dus ja, meer passie en eerlijkheid in ons verhaal.

frank orlemans

Enkele jaren geleden hebben de advocaten Spong en Hammerstein vele opiniemakers en politici aangeklaagd wegens de hetze die men tegen Pim Fortuyn en zijn aanhang voerde en die uiteindelijk resulteerde in de moord op Fortuyn. Spong en Hammerstein ergerde zich vooral aan het feit dat Fortuyn c.s. voortdurend met Hitler en het facisme werd vergeleken en hiermee als het ware vogelvrij werd verklaard.
Volkert van der G. verklaardde nadat hij Pim Fortuyn had vermoord: Mede door de negatieve journalistieke berichtgeving en de vele aanvallen op zijn persoon door politici en anderen (het zgn. demoniseren ) werd Fortuyn in mijn ogen een gevaar voor de samenleving.
In plaats van enig begrip voor deze aanklacht werden beide advocaten belachelijk gemaakt door de journalistiek. In het progamma Barend en van Dorp worden ze uitgemaakt voor een “stelletje slappe nichten” die de persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting aan banden willen leggen. Tegelijkertijd beslisten de rechterlijke macht en het openbaar ministerie om niet tot vervolging over te gaan, terwijl op grond van de anti-discriminatie en haatzaai-artikelen uit het wetboek van strafrecht de afgelopen jaren meer dan duizend veroordelingen zijn uitgesproken. Daar zaten hele discutabele gevallen bij. Bijvoorbeeld het strafbaar stellen van de uitspraak “Nederland is vol” van Janmaat.
Ook de rechtzaak tegen Volkert van der G. bleek een toneelspel met vooringenomen rechters in de hoofdrol. Te walgelijk voor woorden.
Wat mij nog het meeste verbaast, is dat niemand, maar dan ook niemand ooit een woord van spijt heeft uitgesproken over de wijze waarop men tegen Fortuyn tekeer is gegaan of de wijze waarop de rechtzaak tegen Volkert van der G. is verlopen.
Nu pakt Spong de draad weer op en is èèn van de aanklagers tegen Wilders. Ik zou zeggen: vergelijk te uitspraken van Wilders met die van bijvoorbeeld Matty Verkamman, Marcel van Dam of Peter Storm. Of vergelijk de wijze waarop Fortuyn en zijn aanhangers werden verketterd in de media met de wijze waarop Wilders tegen de Islam tekeer gaat. Wie heeft er opgeroepen tot geweld?
Trouwens, de rechter van de wrakingskamer in het proces Wilders is dezelfde die het oordeel over Volkert van der G. uitsprak. U weet wel, hij moest het oordeel van rechter Vermolen (PvdA-lid en afkomstig uit hetzelfde milieu als Volkert van der G.) bevestigen en in een zgn. onafhankelijk daglicht plaatsen.
Wij leven in een smerige, huichelachtige wereld.

Miguel Antonius

Het lijkt erop dat Rechts een definitieve machtsgreep heeft gedaan in de Westerse wereld, net als in de jaren ’80. Toch denk ik dat, in tegenstelling tot voorgenoemde periode, Rechts zich deze keer flink in de vingers zal gaan snijden en wel om de volgende redenen:

1. In de jaren ’80 kampten de meeste Westerse landen, waaronder ook Nederland, Engeland en de VS, met een enorme staatsschuld veroorzaakt door Linkse regeringen. Dit leidde tot het succes van mensen als Reagan, Thatcher en Lubbers. De huidige crisis is echter veroorzaakt door Rechts; hetzelfde Rechts dat nu weer aan de macht komt (wil komen). Ik moet nog zien wat de mensen zullen zeggen als ze zien dat bijna al hun sociale zekerheid gekortwiekt wordt!

2. In de jaren ’80 was de grote concurrent, de Sovjet Unie aan het imploderen. Denk maar aan Afganistan, de Grote Stagnatie. Rusland is nu echter een herrezen supermacht, China (waar de VS een biljoen dollar buitenlandse schuld aan heeft) en India zijn supermachten in wording.

3. In de jaren ’80 hadden Latijns-Amerika en Afrika, na de mislukte Socialistische experimenten, een enorme buitenlandse schuld en waren het nog typische bananenrepublieken. Veel Latijnsamerikaanse landen, Brazilie voorop, zijn nu volwassen democratieen naar veelal linkse snit die niet zomaar ja en amen meer zeggen tegen de VS.

Anders gezegd: In de jaren ’80 waren de voorwaarden voor Rechts mondiaal gunstig. Nu is dat anders. Rechts in het Westen zal zich vroeg of laat moeten aanpassen aan de huidige realiteit van de wereld.

En dan is er nog iets. Twintig jaar geleden was er in mijn land Suriname ook een dergelijke onvrede, maar dan vanuit Links en gericht tegen Nederland. De gevolgen zijn waarschijnlijk bij U bekend (Decembermoorden, Schaarste). Een soortgelijke parallel zie ik nu in Nederland. Hoewel ik de gevolgen niet zo desastreus inschat als destijds in Suriname denk ik wel dat de teleurstelling in dat “Nieuw Rechts” op den duur groot zal zijn.

Eisso Post

Ik weet niet of links ‘intellectueel lui’ is. Mij lijkt het eerder overijverig om zichzelf voortdurend opnieuw uit te vinden, telkens weer achter nieuwe ideeën aan te rennen, te laten zien dat het helemaal van deze tijd is, en juist een beetje bang om gewoon vast te houden aan een aantal basisprincipes die hun bestaansreden zijn: solidariteit met wie het minder heeft, milieubeheer, tolerantie, in het algemeen tegenwicht bieden tegen het allesoverheersende primaat van winstbelag, materialisme en (de schijn van) law and order (door harde straffen).

Jean Verdonk

Hartelijk dank meneer Heijne dat eindeljk aan de kaak is gesteld dat progressief Nederland te “conservatief” is om te kunnen en willen samenwerken.

Ferry Nacht

Het populisme en de (conservatieve) rechtse wind die waait zijn onlosmakelijk verbonden met het gemis aan identiteit. Eigenlijk ook een gemis aan werkelijke (niet-geïnstitutionaliseerde) solidariteit. Men wil grenzen en plichten, zodat de rijen gesloten kunnen worden. Iedereen krijgt hulp (recht), zolang hij/zij zich maar conformeert (plicht). Het collectief wordt zo opnieuw gedefinieerd. Je kan dit zien als een correctie op het individualisme, multiculturele samenleving en de globalisering-idealen (zoals EU). Wat dat betreft denk ik dat de professor een verkeerde analyse heeft gemaakt.

Links (op de SP na) heeft te vaak verzuimd kritisch te zijn op de grote ontwikkelingen en beschermde vooral de idealen, niet de burgers. Nu is Rechts er vandoor gegaan met de burgers.

De uitdaging van deze tijd is om dit proces richting een bestendig-gedragen collectief enigszins beschaafd te doorlopen. Ik hoop dat de coalitie hierin slaagt, ook met gedoogsteun van de PVV.