Paal en perk

Helaas – in het licht van de ochtend erna ziet het idealisme van Barack Obama er alweer bleker uit, nu hij voor zijn kabinet stuk voor stuk politici kiest die al een flinke geschiedenis hebben. Hoop doet geen problemen verdwijnen, de zucht naar verandering alleen schept geen andere realiteit. Ieder televisiecommentaar in de Verenigde Staten onderstreept inmiddels dat Obama het al meteen zwaar voor zijn kiezen zal krijgen, dat de problemen voor Amerika zich de afgelopen jaren torenhoog hebben opgestapeld. Samengevat: er heerst optimisme, terwijl er eigenlijk helemaal geen reden voor optimisme is.

Hier is de situatie omgekeerd: er heerst een hartgrondig pessimisme, terwijl er genoeg is om vrolijk van te worden. De afgelopen jaren zijn er stapels rapporten verschenen die de burger moed hadden moeten geven. De een na de andere prominente landgenoot heeft zich beklaagd over het klimaat van angst en doem, terwijl de cijfers aanleiding zouden moeten geven tot stralende gezichten. Hier geposte correspondenten halen bevreemd hun wenkbrauwen op terwijl ze tijdens diners worden bijgepraat over het verloop van het integratiedebat. In een Duitse vertaling blijkt het vlammende betoog van Paul Scheffer nat vuurwerk.

Wie een beetje oplet, ziet iets verbazingwekkends: het enige wat in Nederland elan vertoont, richt zich op de inperking van vrijheid. Het maakt niet uit waar het over gaat, het dondert niet in welke discussie je terechtkomt, steeds weer moet er paal en perk gesteld worden. Paddo’s, godslastering, boerka’s, roken, importbruiden, bonussen, Breezerseks, nationalisme, porno, islamisering, islamofobie – de kranten staan vol met wat moet worden aangepakt of bestreden, waar nu eindelijk eens een eind aan moet komen, wat lang genoeg geduurd heeft. Eerst aanpakken, dan pas kunnen we gelukkig worden.

Vanzelfsprekend gaat het over de vrijheid van anderen die een bedreiging vormt; zodra je eigen vrijheid dreigt te worden ingeperkt, sta je meteen op je achterste benen. Minister Ab Klink is een zelfgenoegzame moralist – maar ik krijg toch last van gêne wanneer ik in het nieuws een groep schuimbekkende betogers tegen het rookverbod zie marcheren, of op de opiniepagina’s bevlogen pleidooien aantref voor vrijheid en tegen betutteling van mensen die ik hiervoor nooit op enige maatschappelijke betrokkenheid heb kunnen betrappen. Irak, martelingen, strenge anti-terreurwetgeving, een Koranverbod, allemaal goed en wel, als je maar van mijn rokertje afblijft.

Je kunt alles wat in Nederland voor opinie doorgaat inmiddels terugvoeren op één enkele grondtoon – het pleiten voor strenge maatregelen voor anderen, het protesteren tegen strenge maatregelen die jezelf raken. Zo is er altijd een reden om je bedreigd te voelen: bedreigd door de gevaarlijke vrijheid van anderen, die niet weten hoe met die vrijheid om te gaan, dus meteen aan banden dienen te worden gelegd; bedreigd door de betuttelende regels van een overheid die er alles aan gelegen lijkt om jou je vrijheid af te nemen. Anderen mogen alles, jij mag niks. Anderen dreigen jouw vrijheid af te nemen, dus moet hun vrijheid worden ingeperkt.

Hoe noem je zo’n klimaat? In de krantenkolommen woedt de afgelopen tijd een soort van polemiek tegen de auteurs van het boekje Het bange Nederland, waarin onder meer wordt beweerd dat in het integratiedebat rechtse krachten het debat hebben overgenomen en dat de angst regeert. Mijn bezwaar tegen dat pamflet is dat het zelf een bang boekje is – je hoeft voor Wilders echt niet banger te zijn dan voor Jörg Haider. Vanuit een oud-linkse reflex zien de auteurs iedere vorm van nationalisme als een uiting van het kwaad, terwijl een gedeeld gevoel van eigenheid tolerantie en ruimhartigheid helemaal niet hoeven uit te sluiten – kijk maar naar het Amerika dat Obama voor ogen staat.

Aan de andere kant: de critici van dat pamflet berijden slechts hun eigen stokpaardjes; dat het juist goed is dat er eindelijk afgerekend wordt met het vrijblijvende multiculti-denken, dat rechts in werkelijkheid helemaal geen einde heeft gemaakt aan de multiculti-praktijk in de omgang met immigranten. Het zal allemaal wel, maar wie beweert dat de toon van het debat er niet toe doet, wie geen oog heeft voor de heersende mentaliteit, die wel aantoonbaar angstig en repressief is, zal weinig zinnigs aan de discussie kunnen bijdragen. Feit is dat alles wat zich de afgelopen jaren in de politiek als positief, vooruitstrevend en toekomstgericht heeft aangediend, roemloos ten onder is gegaan – van Halsema’s Linkse Lente tot het liberale optimisme van het verkiezingsprogramma van de VVD en de prachtwijken van Vogelaar – en alles wat zich politiek als negatief en restrictief heeft aangekondigd, een daverend succes is geworden.

Het probleem met boekjes als Het bange Nederland is dat ze zelf een symptoom zijn van wat ze willen aanklagen. Er is niet zoveel verschil tussen de man die denkt dat hijzelf pas gelukkig kan worden wanneer de boerka eindelijk verboden is en de man die Wilders als de nieuwe Hitler beschouwt. Beiden verkeren in de greep van de angst, beiden zijn ervan overtuigd dat hun vrijheid fundamenteel dreigt te worden aangetast.

Oud-links en nieuwrechts kunnen elkaar een hand geven; vandaar dat er zoveel overloop tussen beide groepen bestaat. Beide zien de weg naar de vrijheid plotseling geblokkeerd door hindernissen die ze niet meer voor mogelijk hadden gehouden; de een ligt wakker van het neonationalisme van Wilders, terwijl de ander zich bedreigd weet door intolerante moslims die al onze vrouwen in een boerka willen hijsen en op homojacht gaan in de straten van die eens zo gezellige Jordaan.

Beide partijen hebben ervoor gezorgd dat vrijheid in Nederland een zuiver negatief begrip is geworden. Beide kanten rechtvaardigen hun opstelling met de drogreden dat je niet tolerant hoeft te zijn voor intolerante opvattingen. In werkelijkheid staan ze intolerant tegenover iedere vorm van tolerantie.

Vandaar dat die Obama-dweepzucht in Nederland zo ongeloofwaardig aandoet. Hoop en verandering – als iets hier politiek niet scoort, zijn het wel die begrippen. Hier heerst vooralsnog de mentaliteit van paal en perk. Dat de PvdA het wazige optimisme van Ella Vogelaar bliksemsnel inwisselde voor een taal van restrictie en de harde aanpak, spreekt boekdelen. Dat trekt kiezers, zeker. De onvrede zal er niet door afnemen.