Muggen kun je toch uitroeien?

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een vreemde vraag. Vandaag: waarom roeien we die zika-muggen niet uit?

Foto James Gathany/CDC

Kunnen we als mensheid die lastige steekmuggen niet totaal uitroeien? Dan zijn we in één klap niet alleen verlost van het zikavirus, dat nu de media beheerst, maar ook van een reeks andere gevaarlijke virussen, wormen en parasieten. Zonder muggen stopt de verspreiding van malaria, knokkelkoorts, chikungunya en gele koorts. En zo verdwijnt ook het risico dat lokaal sluimerende ziektes zich over de wereld verspreiden. Is dat realistisch?

Wereldwijd zijn er 3.500 soorten muggen, maar die zijn lang niet allemaal bedreigend voor de mens. „Zeven of acht soorten zijn echt gevaarlijk voor ons”, zegt medisch entomoloog Bart Knols die een eigen bedrijf heeft in muggenbestrijding. Knols pleit er al jaren voor om muggen uit te roeien. De Amerikaan Fred Soper (1893-1977) is zijn grote voorbeeld. „Die heeft het tussen 1947 en 1962 al gedaan in Brazilië!”

Knols: „In een tijd zonder asfaltwegen of mobiele communicatie roeide hij de Afrikaanse malariamug systematisch uit in een gebied in Brazilië dat twee keer zo groot is als Nederland. Later maakte hij heel Brazilië vrij van de gelekoortsmug.”

Dat lukte met militaire discipline. En ja, hij gebruikte het nu verboden DDT. Maar met een bacterieel middel dat de larven van muggen doodt moet het volgens Knols ook lukken. Bovenaan de hitlist van Knols staan de gelekoortsmug Aedes aegypti en de Aziatische tijgermug Aedes albopictus. Die verspreiden zich nu op het westelijk halfrond. „Als we die uitroeien, scheelt dat miljoenen infecties per jaar”, aldus Knols.

Democratie

Onhaalbaar, oordeelt entomoloog Willem Takken van de Wageningen Universiteit. „In de tijd van Soper lukte het. Maar in Ghana wordt nu in principe huis voor huis bespoten, en nog lukt het niet daar de malariamug weg te krijgen. Er zijn altijd mensen die hun huis op slot houden. Zo zit de wereld in elkaar, we leven over het algemeen in een democratie.”

Ook het enorme verspreidingsgebied van de muggen maakt beheersing vrijwel onmogelijk, zegt Takken: „De gelekoortsmug komt voor op het grootste deel van het Amerikaanse continent. En in grote delen van Afrika en Azië.”

Verdunnen

Volgens Takken moet de bestrijding gericht zijn op het zo ver omlaag brengen van de muggendichtheid dat „de verspreiding van ziekte stopt doordat de kans dat je gebeten wordt door een geïnfecteerde mug vrijwel nihil is. De malariaparasiet is aanwezig bij 3 tot 5 procent van de malariamuggen, bij dengue is het aandeel besmettelijke muggen nog veel lager, ongeveer eenduizendste van een procent. Ik zie niet in waarom dit voor zika anders zou zijn.”

Over nieuwe genetische technieken om de mug te bestrijden zijn Knols en Takken het eens. Ze zijn nog niet op voldoende schaal beschikbaar om grote gebieden muggenvrij te maken. De kans van slagen met deze methoden zou het grootst zijn op eilanden, bijvoorbeeld op Bonaire of Curaçao. Maar vervolgens moet dan ieder schip of vliegtuig gecontroleerd worden op muggen, om een nieuwe invasie te voorkomen.

Slaagkans van uitroeien is het grootst op eilanden

Ecologisch zal het verdwijnen van één of twee muggensoorten waarschijnlijk niet heel verstorend zijn. Vooral niet bij de gelekoortsmug, zegt Takken, want die komt in zeer lage dichtheden voor. „Als je geluk hebt vind je er vijf in één huis. En in de directe omgeving nog een paar. Vergelijk dat met de gewone huismug in Zuid-Amerika, waarvan er miljoenen tegelijk op één plaats kunnen wonen.”

Natuurbeschermers hebben wel eens geopperd dat de mens de bosgebieden in de tropen op veel grotere schaal gekoloniseerd zou hebben als de mug en zijn ziektes er niet waren geweest. De mug als parkwachter dus. Maar dat verhaal klopt niet, want de mug volgt de mens. De mens zelf heeft die gevaarlijke steekmuggen over de hele wereld verspreid.