Leven als de profeet in Utrecht Overvecht

Salafisme Het kabinet overweegt salafistische organisaties te verbieden omdat ze een kweekvijver voor jihadisme zouden zijn. De Al Fitrahmoskee in de Utrechtse wijk Overvecht is een van die organisaties. Wat wordt daar gepredikt?

De Al Fitrah-moskee in Utrecht Overvecht.

Vader stopt bij de benzinepomp. Een vrouw vraagt hulp bij het tanken. Vanuit de auto kijkt zijn zoontje toe hoe vader te hulp schiet. Als hij terug in de auto stapt, vraagt de kleuter: „Papa, waarom heb je een ongelovige vrouw geholpen?”

Het kind stelt deze vraag niet zomaar. Zijn vader heet Suhayb Salam, en is imam in de Utrechtse wijk Overvecht. Salam deelt de ervaring met zijn zoontje op Facebook, omdat hij er een opvoedles in ziet. Namelijk dat je kinderen moet leren om ongelovigen te „verafschuwen”.

De Syrische Nederlander predikt sinds 2008 in moskee Al Fitrah het salafisme, een fundamentalistische islamstroming. De Tweede Kamer beschouwt de stroming als een kweekvijver voor jihadisme. Daarom bekijkt het kabinet of het salafistische organisaties kan verbieden, zo werd vorige week bekend. Al Fitrah is een van die organisaties. Wat wordt daar gepredikt?

Hoge hekken omringen een voormalig schoolpand aan de noordelijke rand van Utrecht. Een zijgebouwtje waar vroeger de gymzaal zat, is nu een gebedsruimte. In de voormalige klaslokalen wordt nu koranles gegeven. Hier leidt Suhayb Salam een nieuwe generatie vrome moslims op. Salam predikt een terugkeer naar de „zuivere islam” zoals die werd beleden in de tijd van de profeet Mohammed. Het leven van de profeet dient tot in de kleinste details te worden nageleefd: hoe de profeet naar de wc ging, hoe hij met vrouwen omging, hoe hij zich kleedde: alles wat de profeet deed is zuiver en dus goed, alles wat hij niet deed is on-islamitisch en dus slecht.

Kerstverlichting

Suhayb Salam ziet om zich heen hoe moslims zich aanpassen aan de Nederlandse samenleving. Ze stemmen op politieke partijen. Hangen kerstverlichting op. Juichen voor het Nederlands elftal. Allemaal verboden zaken: de profeet deed dit immers ook niet. Moslims nemen de waarden van dit ongelovige land over, constateert Suhayb Salam, en hij ziet het als zijn taak hen daarvan te weerhouden.

In een lezing die hij in mei 2014 hield, te bekijken op YouTube, zet Salam uiteen hoe hij dit wil bereiken. Kinderen worden op Nederlandse basisscholen „kapotgemaakt”, zegt hij in de preek, omdat hun op de basisschool wordt wijsgemaakt dat ieder mens gelijk is. Maar de islam „leert ons het tegenovergestelde”, zegt Salam. Namelijk dat je moslims hebt die naar het paradijs gaan, en kuffar (ongelovigen) die naar het hellevuur gaan. Ook zouden kinderen ongemerkt worden beïnvloed door de „blootheid” die zij hier op straat zien en de tekenfilms op tv. Hierdoor nestelen „boeddhisme” en „homoseksualiteit” zich in de gedachten van het kind.

Om kinderen beschermd te kunnen opvoeden heeft Al Fitrah de afgelopen jaren minstens zes organisaties opgericht. Zo heeft de moskee een eigen kinderwebsite, met islamitische spelletjes, kleurplaten en tekenfilms. Dar al-Hudaa heet de afdeling die Arabische en islamles verzorgt aan kinderen. Bij het Instituut voor Opvoeding en Educatie vinden lessen plaats voor jongeren en volwassenen. Tussen de 100 en 200 mensen zouden er les krijgen.

Dan is er nog een welzijnstak: Al-Istiqaamah. De stichting biedt psychologische ondersteuning aan vrouwen vanaf 12 jaar. Bekeerlinge Marleen schrijft op Facebook over haar ervaring met Al-Istiqaamah. Zij leerde dat de reguliere GGZ slechts aan symptoombestrijding doet en dat échte genezing pas komt wanneer je de islam op juiste wijze praktiseert. Al-Istiqaamah hielp Marleen hierbij. „Het voelt alsof ik hierdoor opnieuw en echt bekeerd ben”, schrijft ze. Nu roept Marleen andere vrouwen op een niqaab te dragen. Utrechtse welzijnswerkers herkennen dit. Zij spraken drie islamitische vrouwen die niet goed waren geholpen door Al-Istiqaamah. Terwijl zij dringende hulp nodig hadden, kregen zij van Al-Istiqaamah te horen dat zij hulp moesten zoeken in de aanbidding van Allah.

Dan is er nog de voedselbank Bayt al Khair, vanuit Al Fitrah opgezet door een voormalige gevangenisimam.

Het enige dat nog mist, is een eigen basisschool. Dat is precies wat Al Fitrah nu beoogt. De Stichting Hoogwaardig Islamitisch Onderwijs, gelieerd aan de moskee, heeft een plan ingediend voor een basisschool in Overvecht. De gemeente Utrecht wees het plan af, de stichting is in beroep gegaan. Volgende maand behandelt de Raad van State de zaak.

On-islamitisch gedrag

De activiteiten van Al Fitrah brengen spanningen teweeg in Overvecht, een van armste buurten van Nederland – met name in de Marokkaanse gemeenschap. Verschillende ouders vertelden NRC dat ze hun kinderen zien veranderen zodra zij er lessen gaan volgen. Zoons gaan lange gewaden dragen. Meisjes zeggen tegen hun moeder dat ze een niqaab willen dragen. Verschrikt halen ouders hun kinderen van de cursus af. Een Marokkaans-Nederlandse moeder kon het vroeger altijd goed vinden met haar buurjongen. Sinds hij naar Al Fitrah gaat, wendt hij zijn blik af als hij haar op straat tegenkomt.

Moslims die zich niet aan de normen houden, worden hierop aangesproken – ook buiten de moskee. Een moslimjongen vertelt dat hij door een kennis uit de Al Fitrahmoskee boos werd bejegend omdat hij rondliep met een vriendin met wie hij niet was getrouwd. Een onderwijzer vertelt dat hij werd aangesproken op een foto die hij op Facebook had gezet van een vrouw zonder hoofddoek. Vrienden uit de Al Fitrahmoskee drongen erop aan dat hij de foto zou weghalen. Imam Salam vertelt in een lezing hoe een volgeling weigerde op zijn advies een bruiloft van zijn eigen broer bij te wonen, omdat er muziek gespeeld zou worden. Het leidde tot een conflict met zijn vader en broer.

Het terechtwijzen van moslims wordt door Al Fitrah gestimuleerd, blijkt uit een filmpje op de website van de organisatie. Daarin zegt een docent dat de kinderen bij Al Fitrah leren elkaar te „vermanen” en „corrigeren” wanneer zij on-islamitisch gedrag waarnemen.

Het betekent niet dat Overvecht een soort ‘shariawijk’ aan het worden is, waar moslims regels proberen op te leggen aan anderen. Mensen in Overvecht voelen zich nog altijd vrij. Wel doen zich incidenten voor. Zo werd op een voetbalclub in Overvecht een moslimjongen weggestuurd. Nadat zijn teamgenoot ruzie had gekregen met een tegenstander, riep hij in de kleedkamer: „Je moet hem gewoon in elkaar trappen, hij is toch geen moslim.”

Ook Utrechtse basisscholen merken de invloed van Al Fitrah op, vertelt een onderwijzer. Ouders die deze moskee bezoeken, proberen te voorkomen dat hun kinderen op school muziek te horen krijgen. Ook mogen hun kinderen geen films kijken of deelnemen aan culturele uitstapjes. Gebeurt dit wel, dan dienen zij klachten in bij schoolbesturen. Op het schoolplein proberen zij draagvlak te creëren bij andere islamitische ouders: „Krijgt jouw kind ook films te zien? Je weet toch dat dat haram (verboden) is?” Vervolgens dienen deze ouders óók klachten in.

De imam predikte dat kinderen hun gezicht moeten afwenden als ze een kerk zien

De kinderen van Al Fitrah hebben moeite het gezag te erkennen van ongelovige invaldocenten, vertelt de onderwijzer. Een enkele keer spreken zij dit uit: „Jij bent mijn leerkracht niet, want je bent geen moslim.”

Is het een gevolg van de lesprogramma’s van Al Fitrah? Nee, zegt de moskee zelf. „Onze stichting leert de moslims, zowel kinderen als jongeren en ouderen, hoe ze mee kunnen doen in de maatschappij middels het behoud van hun identiteit”, laat het bestuur schriftelijk weten. Twee mensen die in de moskee lessen volgden, vertellen een ander verhaal. Hun werd geleerd afstand te bewaren tot ongelovigen. „Maar wat moet ik dan met mijn vrienden op school?”, vroeg een scholier vorig jaar tijdens zo’n les. Het advies van de docent: neem je banden met ongelovigen niet serieus. Een opvoedwebsite van Al Fitrah adviseert zelfs helemáál niet om te gaan met „onreine mensen, zoals zondaren en ongelovigen”. Imam Salam predikte vorig jaar dat kinderen hun gezicht moeten afwenden wanneer zij een onkuise vrouw zien, wanneer zij een kerk zien (want afgoderij) en wanneer zij de McDonald’s zien (want daar wordt varkensvlees gegeten).

Het is een opvoedingsideaal dat haaks staat op democratische waarden, zegt Micha de Winter, hoogleraar pedagogiek aan de Universiteit Utrecht. Door kinderen een afkeer van de Nederlandse samenleving aan te leren, creëert Al Fitrah „gesloten geesten”, zegt hij. „Deze kinderen zullen het heel ingewikkeld krijgen wanneer zij op latere leeftijd in een samenleving terecht komen die juist drijft op openheid. Als zij gaan studeren of werken, zullen ze toch moeten samenwerken met mensen die iets anders geloven.”

Al Fitrah is, net als andere salafistische stichtingen, tegen terrorisme en keurt af dat jongeren naar Syrië gaan om te vechten. Toch kan hun onverdraagzame boodschap volgens veiligheidsdiensten bijdragen aan radicalisering. Het ‘dehumaniseren’ van een bevolkingsgroep zorgt voor vijandschap, en dit kan de drempel verlagen om tot geweld over te gaan – bijvoorbeeld door uit te reizen naar Syrië.

Het is de reden waarom veiligheidsdiensten met veel zorg naar organisaties als Al Fitrah kijken. Een opvallend groot aantal Utrechtse jihadgangers volgde voor vertrek lessen bij Al Fitrah, melden opsporingsbronnen. Het moskeebestuur zegt zelf maar één of twee gevallen te kennen. Er is geen indicatie dat in de moskee is geronseld. Wel zijn er signalen dat jongeren tijdens lessen radicaliseren. Een klein groepje jongeren zou in de moskee extreme uitspraken doen. Zij spreken onderling over het „bestrijden van shi’ïeten” en verheerlijken het martelaarsschap, vertellen anonieme bezoekers.

Onverdraagzame opvattingen

Is het een oplossing dit soort stichtingen te verbieden, zoals de Tweede Kamer wil? Niet zolang er geen strafbare feiten plaatsvinden. Het hebben van onverdraagzame opvattingen is in Nederland toegestaan. Een ander verhaal is het wanneer de moskee aanzet tot haat. Justitie heeft dit tot dusver niet kunnen vaststellen.

„Zolang alles binnen de kaders van de wet gebeurt, is mijn handelingsperspectief beperkt”, zegt Jan van Zanen, de burgemeester van Utrecht. Van Zanen herkent de zaken die in dit artikel worden beschreven grotendeels. En hij maakt zich er zorgen over. „Maar wat kunnen wij doen”, vraagt hij zich hardop af. Al Fitrah ontvangt geen subsidie. Via inlichtingendienst AIVD probeert Van Zanen zijn „informatiepositie” over de moskee optimaal te houden. Verder ziet hij geen andere optie dan „in gesprek te blijven” met de organisatie. Hiervoor stuurt hij jongerenwerkers, gemeentelijke toezichthouders en wijkagenten langs het gebedshuis. Wat die aanpak heeft opgeleverd? Weinig, zegt Van Zanen, want het jongerenwerk komt de moskee nauwelijks binnen. „Misschien is de grootste winst wel dát we er nu op afgaan”, zegt de burgemeester. „Voorheen liet de gemeente deze moskee met rust. Men dacht: het valt allemaal wel mee en komt wel goed. Dat is nu voorbij.”

Pedagoog De Winter vraagt zich af hoe de toekomst eruitziet van de kinderen die nu les krijgen bij Al Fitrah. „Zij worden niet goed opgevoed voor een leven in een democratie. Maar de salafisten zullen zeggen: dat is nou precies onze bedoeling. Zij willen geen democratie. Zij willen een enclave.”

Imam Salam zegt er in een preek het volgende over: „Wij moeten in ons achterhoofd houden dat wij hier niet thuishoren.”