Begin- en eindpunt: Europa en het Westen
Het is een complexe, maar overzichtelijke wereld, bevolkt met markante figuren die stuk voor stuk sterren zijn of waren op het wereldtoneel. Politici, maar vooral ook denkers. Wie Heldring trouw leest, leert ze van dichtbij kennen: De Gaulle, Mendès France, Tocqueville, Schopenhauer, Bismarck, en talloze anderen. Politiek is voor Heldring allereerst een kwestie van gedachtengoed, de strijd van ideeën en belangen. Als lezer kun je niet anders dan je laven aan zoveel eruditie en overzicht.
Heldrings wereld is niet alleen overzichtelijk, ze is ook ten diepste Europees en Atlantisch. Europa en het Westen – in die volgorde – vormen daarvan het begin- en het eindpunt. Die Europese bril kleurt alles. Zo beschouwt Heldring de Eerste Wereldoorlog als de „laatste van een serie Europese Oorlogen”, en zwijgt voornamelijk over de enorme invloed ervan buiten Europa. Je kunt deze oorlog echter alleen als Europees bestempelen als je uitgaat van de initiators, maar niet als je kijkt naar de gevolgen. Op talloze plaatsen is ook buiten het West-Europese grondgebied gevochten tegen de Duitsers, alleen al in West-, Oost- en Zuidwest-Afrika.
De Grote Oorlog betekende ook het definitieve einde van de prille, maar ambitieuze koloniale aspiraties van de Duitsers. Het is een centraal onderdeel van de „smaad van Versailles”. De voormalige Duitse koloniën werden verdeeld tussen Frankrijk en het Britse koninkrijk, waardoor de Afrikaanse geschiedenis wezenlijk veranderde.
In het Midden-Oosten betekende het einde van de Eerste Wereldoorlog de val van het Ottomaanse Rijk, de opkomst van een onafhankelijke Turkse staat, met ontelbare repercussies in de rest van de regio die tot vandaag voortduren. Na de Eerste Wereldoorlog moest de kaart van wat toen nog niet de Derde Wereld heette helemaal opnieuw worden getekend. Heldring weet het, maar het heeft zijn belangstelling alleen als het gaat om het machtsevenwicht tussen oost en west.
Net zo goed als Afrika, Azië en Latijns-Amerika zich grotendeels aan de historische waarneming van Heldring onttrekken, zo lijkt hij weinig belangstelling te hebben voor de opkomst van de groep van BRIC-landen, of liever BRIICS-landen: Brazilië, Rusland, India, Indonesië, China en Zuid Afrika. Deze landen figureren amper in Heldrings wereld, behalve als het gaat om het verklaren van het isolement van de VS. Toch is hun rol veel verder uitgekristalliseerd dan de meeste lezers van zijn column zouden vermoeden.
Wie vanuit Azië naar Europa kijkt, ziet letterlijk een randverschijnsel. Een continent aan de rand van de arena van Aziatische tijgers, dat men daar steeds vaker met openlijke minachting afdoet als ouderwets en besluiteloos. In minder dan een generatie zullen India en China samen 40 procent van de wereldbevolking omvatten. Hun politieke en economische aspiraties, en hun angsten voor de afhankelijkheid van grondstoffen van elders, zullen het wereldtoneel bepalen. Hoe nauw kapitalisme en democratie verbonden zijn, is een veelvoorkomend thema bij Heldring, en daarom zouden de ontwikkelingen in Azië, en juist in die twee landen, hem moeten boeien.
Heldring is een lezer die je zin geeft meer te lezen. Toch blijft ook in de literatuur zijn blik vooral westers. De groten in wat nu het Zuiden heet, blijven onvermeld, ondanks hun invloed op het Europese denken. Je kunt de Franse geschiedenis niet helemaal bevatten zonder de Haïtiaan Jean-Price Mars en zijn begrip indigène. Noch begrijp je de Britse relatie tot haar voormalige koloniën en de huidige multiculturele Britse samenleving zonder het lezen van Chinua Achebe (Things fall apart). Zoals de Canadees-Sri-Lankese auteur Michael Ondaatje schrijft:
The perceptions and ironies double and triple and quadruple. You’re getting everyone’s point of view at the same time, which, for me, is the perfect state [...]: a cubist state.
Ondaatje doelde op de roman, maar wat hij zegt slaat ook op onze wereld. Die wereld wordt steeds minder overzichtelijk, steeds vaker kubistisch en meerstemmig. En daardoor zo boeiend.
Deze column verscheen op 5 april in NRC Handelsblad als terugblik op 52 jaar 'Deze Dagen' van J.L. Heldring.