*

Helderheid en democratie :: nrc.nl

Helderheid en democratie

In zijn novelle Ensaio sobre a Lucidez – Opstel over de helderheid – beschrijft de Portugese Nobelprijswinnaar José Saramago een imaginaire stad, waar 83 procent van de burgers bij lokale verkiezingen blanco heeft gestemd, bij een opkomst van 100 procent. De politiek raakt volledig in paniek. Dit moet een samenzwering zijn! Met wreed geweld trachten politici de vermeende samenzweerders te onderdrukken. Ze gaan zelfs zo ver dat ze in het geheim een aanslag voorbereiden, om een zondebok de schuld te geven en het bestaan van het complot te bewijzen. De pers gaat eveneens vol ertegenaan, met beschuldigingen en geroddel. Uiteindelijk raakt de verantwoordelijke politiecommissaris als enige ervan overtuigd dat er geen sprake is van een samenzwering, maar slechts van het recht van burgers om collectief geen keuze te maken – een stil verzet, dat uitloopt op een ramp.

Op steeds meer plaatsen in Europa is men de politieke elite beu

De blanco stem van burgers is geen weigering om deel te nemen aan het politieke proces, maar een constatering dat een echte keuze niet meer bestaat. Dat is ook de houding van de duizenden Spaanse jongeren op het plein van de Puerta del Sol. Zij riepen de afgelopen dagen, voorafgaand aan lokale en regionale verkiezingen, op om op geen enkele grote partij te stemmen. Ze staan niet alleen. De Franse studenten die vorig jaar tegen de verhoging van de pensioenleeftijd protesteerden, hadden een vergelijkbaar uitgangspunt, net als de frequente Italiaanse demonstranten, of de anti-globalisten, die in het geweer komen tegen iedere politieke of economische machthebber.

Op steeds meer plaatsen in Europa is de bevolking de gevestigde politiek beu. Of je nu op rechts of op links stemt, het lijkt niets uit te maken. De leiders putten zich uit in vergelijkbare, retorische beloften. Dezelfde figuren komen weer terug. De schaarse nieuwe gezichten lijken klonen van hun voorgangers en even machtsbelust. De wisseling van de politieke wacht biedt geen enkel alternatief en geen enkel nieuw perspectief. De zittende partij of partijen worden afgestraft. De oppositie volgt hen op. Zij wordt vier jaar later getroffen door hetzelfde lot.

Vooral jongeren hebben hier genoeg van. Hun democratie speelt zich niet af in het parlement of de senaat, maar op Facebook en YouTube en op straat. In Spanje beschuldigen ze de regering van het veroorzaken van de economische en financiële crisis. Zelf spreken ze al over de Spaanse lente, naar analogie van de bewegingen in Noord- Afrika. Deze analogie gaat volledig voorbij aan het feit dat ze aan de andere kant van de Middellandse Zee protesteren om te mogen stemmen. In Spanje roepen sommigen juist op om niet te stemmen. Waar de Spaanse jeugd naar verwijst, denk ik, is naar een revolutionair elan, een beweging die alles anders zal maken en al hun problemen zal oplossen.

De aspiraties van alle jongeren zijn identiek en eenvoudig. Ze willen een baan, een woning en een toekomst. Hun stem is er één van onvrede en verontwaardiging, maar ze hebben geen idee waar die banen, huizen en pensioenen ooit vandaan moeten komen. Hun verlangens zijn begrijpelijk, hun onwetendheid van de economie is hun tragische valkuil. Hun desillusie met de politiek en de markteconomie is intens, maar tegelijk ook te kortstondig om de aanzet te geven tot een politieke hervorming. Leiderschap ontbreekt, en dus ook de mogelijkheid om te onderhandelen over een nieuwe koers.

Een dergelijke, volatiele situatie kan niet anders dan ons vervullen met grote zorg . Directe democratie is een gevaarlijk wapen, want er zijn te veel publieke zaken die niet een optelsom kunnen zijn van lokale belangen en hardnekkige vooroordelen over technologie of economie. Uit het niets ontstaat geen nieuwe democratische orde.

In tegenstelling tot Spanje, het Verenigd Koninkrijk of Frankrijk is Nederland, door zijn grote aantal partijen en zijn poldermodel, gevrijwaard van de min of meer mechanische ‘afwisseling’ tussen twee blokken, maar ook bij ons neemt de desillusie met de politiek snel toe, getuige alleen al de grote aantallen reacties in de sociale media op internet (hoe onthullend is die term! Alsof de krant geen sociaal medium is).

Bij Saramago stemt viervijfde van de bevolking blanco. De leiders trekken daaruit geen conclusie. Door gebruik te maken van hun ultieme democratische recht, de blanco stem, maakt de bevolking duidelijk dat ze geen vertrouwen meer heeft in de democratie. Hoe ironisch kan een schrijver zijn? Saramago was een communist. In vele kringen is dit boek geïnterpreteerd als een aanval op de democratie. Ik denk niet dat hij die bedoeling had. Hoewel het slecht afloopt met de politiecommissaris en de gematigde politici worden doodgezwegen, biedt Saramago toch hoop. Zijn lucidez, de spontane helderheid die de eenvoudigste mensen tentoonspreiden, heeft een soort besmettelijkheid die iedereen kan treffen, maar de vraag blijft hoe we die helderheid kunnen koesteren en kunnen omzetten in positieve en realistische vernieuwingszin. Lucide denkers in de politiek, waar vinden we die nog?

Geplaatst in:
Algemeen

9 reacties op 'Helderheid en democratie'

Wouter Drucker

‘Hun verlangens zijn begrijpelijk, hun onwetendheid van de economie is hun tragische valkuil.’

Een verschuiving van de bestuurlijke structuur richting het internet betekent niet dat er iets aan kennis en kunde verloren gaat. Het is alleen een herschikking van de poppetjes.

Marius van Huygen

“De blanco stem van burgers is geen weigering om deel te nemen aan het politieke proces, maar een constatering dat een echte keuze niet meer bestaat”

De meeste Nederlanders stemmen dan wel niet ‘blanco’ maar weten dat hun stem ook weinig keuze vrijheid inhoudt.
Hun stem is in feite negatief bepaald en betreft zeker geen politieke helderheid aangezien de politieke machtsvorming in Nederland in de achterkamertjes van de politieke partijen wordt bepaald.
Nederland is het land van de regenten en toewijzing van belangrijke publieke functies en banen is in handen van de heersende politieke clan.
De prijs die Nederland hiervoor betaalt is hoog aangezien de banen verdelingsmachine van de politiek door ‘vriendjespolitiek’ wordt mogelijk gemaakt.
Dat is nog niet het ergste, maar het betekent in de praktijk dat weinigen echt compentent zijn om te kunnen besturen.
De kwaliteit van de bestuurlijke democratie staat in Nederland dus zeer onder druk en dit uit zich in allerlei bestuurlijke missers die van hoger hand,tot en met de rechterlijke macht, worden afgedekt.
De burger heeft dus in feite in Nederland niets te zeggen.
En in zaken van beroep tegen de falende overheid is hij meestal bij de hogere bestuursrechters kansloos.
Klokkenluiders worden in Nederland de kop afgehakt en lopen zodoende de meeste bestuurlijke misstanden met een sisser af, dit in het voordeel van de overheid.
Ook de pers kan dit democratisch vacuum niet opvullen en wordt door veel burgers wantrouwd als zijnde een handlanger van diezelfde overheid. Helderheid en democratie is in Nederland ook ver te zoeken. Maar het revolutionaire elan van dit volk ertegen wordt tot op heden opgeslokt door de neoliberale populisten en met succes…Maar dit volk slaapt lekker verder met de gedachte dat zijn hypotheekrente aftrek voor zijn huis goed is geregeld.

Jurrie Reiding

Mevrouw Fresco plaatst het boek van Saramago (Ensaio sobre Lucidez; Nederlandse vertaling: De stad der zienden) in het kader van helderheid en democratie. Haar slotzin luidt: ‘Lucide denkers in de politiek, waar vinden we die nog?’ Die ‘lucide denkers’ zullen het machtsvraagstuk in de maatschappij aan de orde moeten stellen, want daar gaat het boek van Saramago over. Fresco merkt op dat Saramago communist was, maar een wezenlijk aspect van zijn communistisch denken ontgaat haar. In feite wil hij zeggen dat democratie, zoals wij die in Nederland en de westerse wereld kenden, onder de huidige maatschappelijke omstandigheden niet meer kan bestaan. Dat was al zichtbaar toen Saramago z’n boek schreef en wordt in de huidige tijd van crisis alleen maar bevestigd.
De materiële eisen van de Spaanse jeugd, maar niet allen van die jeugd en niet alleen in Spanje, worden keurig door Fresco opgesomd: een baan, een woning en een toekomst. Dat is nogal wat, zo ongeveer de essentie van het menselijk bestaan! Wat die jeugd weet, is dat de huidige politiek die problemen niet wil en niet kan oplossen. Dit besef is het belangrijkste, en de jongste demonstraties zullen slechts vingeroefeningen blijken als hun politieke bewustzijn toeneemt en de werkelijke machthebbers tijdens de huidige crisis meer voor het voetlicht zullen treden.
Waar zetelt de werkelijke economische en politieke macht? Binnen het financierskapitaal. Bij het ‘redden’ van de banken en verzekeringsmaatschappijen is de schijn opgehouden dat de democratisch gekozen politici nog macht zouden hebben. Zij zouden kunnen beslissen of banken wel of niet ‘gered’ zouden worden. Er werd ‘besloten’ te redden om een ‘algehele crisis’ te voorkomen, de ‘systeembanken’ mochten niet vallen. Dit moet worden omgedraaid: de macht van het financierskapitaal is zo groot, dat de politiek niets van belang meer te zeggen heeft.
De jongeren in Spanje, evenals de kiezers in westerse democratieën, voelen haarscherp aan waar de werkelijke macht zetelt en keren zich daarom af van de (gangbare) politiek.
Fresco werpt de vraag op hoe helderheid (lucidez) omgezet kan worden in positieve en realistische vernieuwingszin. Zij zal het breken van de macht van het financierskapitaal vast niet ‘realistisch’ vinden. Daarmee geeft zij er blijk van die macht te billijken en te ondersteunen. Zij behoort in feite tot die stedelijke autoriteiten in Saramago’s boek die de motieven van de blancostemmers maar niet kunnen of willen begrijpen.

Reinaert de Vos

Een blanco stem een stem van wantrouwen? Eerder het tegendeel, een teken van vertrouwen. Wat er ook gebeurt de zelfde politiek en dezelfde mensen komen terug. Dat lijkt me een uiterst stabiele toestand. Blanco stemmen betekend dat “Alle partijen zijn even goed, doe maar waar jullie zin in hebben”. Niet stemmen betekend “Jullie gaan je gang maar, ik doe niet meer mee, ik hoor het wel als er wat is”. Jongeren moeten gewoon wat te rellen hebben af en toe. En stabiele democratie is niet goed want niks te keizen. Een instabiele dictatuur is ook weer niet goed want niks te kiezen. Willen die jongeren het dan allemaal zelf voor het zeggen hebben misschien?

Johan Kloosterman

Wat een heerlijk column van Louise Fresco. Ik kende José Saramago niet en het boek ‘De stad der zienden’ zoals de titel in het Nederlands vertaald is, al helemaal niet. Merkwaardige die titel, de titel van de Engelse vertaling van het boek luidt: Blindness. Blijkbaar kunnen vertalers het niets eens worden over de titel van het boek dat zowel over zien als over blindheid gaat. Ik begrijp dat het boek al begin 2004 in Portugal is verschenen en dat het in de Portugese pers aanleiding heeft gegeven tot felle discussies.
In discussies in de pers en elders heeft Saramago een aantal memorabele opmerkingen gemaakt over democratie, zoals deze: ‘In deze wereld wordt alles ter discussie gesteld, alles is onderwerp van debat, maar de democratie is daarvan verschoond, is zuiver, ontoegankelijk, onaanraakbaar.’ En wellicht nog verwoestender voor onze huidige partijendemocratie, is het wanneer hij zegt: ‘De politieke partijen zijn niet gecreëerd in het paradijs, door Adam en Eva, ze hebben een beperkte levensduur van hooguit twee of drie eeuwen. Ze gaan niet voor eeuwig mee. Het zou daarom goed zijn voor ons burgers om ons daarop voor te bereiden. Natuurlijk, ideologieën sterven nooit uit. Maar daarom zouden we nog niet afhankelijk van partijen hoeven te zijn, er zijn andere vormen om die ideologieën te organiseren, om met nieuwe vormen en ideeën te komen, uit de samenleving zelf ontsproten. Partijen zijn niet van goddelijke komaf. Vroeger zei men dat er buiten de kerk geen verlossing mogelijk was, nu zegt men hetzelfde van de partijen.’
Het grappige van de (partijpolitieke) stad der zienden schijnt te zijn dat daar voornamelijk blinden wonen.
Politieke partijen hebben zichzelf heilig verklaard en zichzelf omgeven hebben met de goddelijke aura van Deo Democratia, zoals de Rooms-katholieke kerk zich de aura van Christus heeft toegeëigend en tot op de dag van vandaag op basis van deze toegeëigende aura mensen zalig en heilig verklaard. Zo is het ook in de democratie. En als je lelijke dingen zegt over de priesters en priesteressen (onze politici dus) van Deo Democratia, dan ben je een slecht mens, die door kritische noten te kraken over de dienaren van Deo Democratia, het voortbestaan van Deo Democratia zelf ter discussie stelt.
Louise Fresco vergeet in haar column de huidige politieke situatie in Nederland te duiden. In de Nederlandse situatie behoren heel veel Wilders-stemmers tot de mensen die anders òf niet òf blanco zouden hebben gestemd. Het zijn mensen die elk vertrouwen in politieke partijen en overheid verloren hebben. En heel vaak terecht. Door de bestaande politiek en hun vele trawanten worden zulke mensen verketterd. Ze worden verketterd als Nazi’s, als Hitlers, als (om Daniël Feret te citeren) bruine ratten van onze samenleving. In het heilige land van Deo Democratia hebben we het zover gebracht dat mensen die niet blind Deo Democratia vereren, politiebescherming nodig hebben om te kunnen overleven.
Als je Louise Fresco heet en dat allemaal niet ziet of niet wilt zien, dan denk ik dat je een waardig burger bent van de stad der zienden.

J. Schalkwijk

Beste Louise Fresco,

Ik wilde je nav je column in het NRC van donderdag 25 mei even wijzen op een leuk initiatief van de Doetank. Wij hebben bij de
gemeenteraadsverkiezingen vorig jaar campagne gevoerd voor Lijst Blanco. Het idee hierachter was dat we mensen die zich niet vertegenwoordigd voelden door de politiek aanmoedigden om blanco te stemmen, ipv niet te gaan stemmen.

We hebben op straat campagne gevoerd met flyers, met prullenbakken op ons hoofd, en mensen gewezen op de mogelijkheid van de blanco stem. Interessant: veel mensen wisten niet eens dat het een optie was! De campagne sloten we af met een debat over de vertegenwoordigende democratie.

Onze inspiratiebron voor dit project was – hoe kan het ook anders – Saramago.

De website bestaat nog: http://www.lijstblanco.nl, en we hebben een campagnespot die je kan kijken op http://www.doetank.org/wat/lijst-blanco/. Hier (http://www.doetank.org/blog/ware-proteststemmer-stemt-op-lijst-blanco/) een linkje naar een artikel dat we in de volkskrant publiceerden over dit onderwerp.

Dit naar aanleiding van je stukje!

Vriendelijke groet,

Jair

Robert A. Verlinden

Vorwärts, durch Rückblick auf die Prinzipien der Grundrechte von 1848, die Wurzelen unsere Demokratie. ‚Nur wer die Vergangenheit kennt, hat eine Zukunft’ (Wilhelm von Humboldt/Humanist) ‚Wer die Vergangenheit nicht kennt hat keine Zukunft’ (Herman Tjeenk Willink Vice Vorsitzende Staatrat Niederland NRC 16/4/11).

Schmähschrift: Stimmen der Anderen! (Niederlande)

Parallel zu der Frage, ist der ‚Dr.’ wieder was wert, stellt sich die Frage, ob der ‚Prof.’ noch was wert ist?

Gepke de Leef

Yep lees ook eens in het AD Teeven : Het is onnodig onderzoek te doen naar de doodsoorzaak van mensen in detentie of GGz
instelling.
Gewoon de label aan de teen natuuurlijke doodsoorzaak.
mishandeling/ondervoeding etc al bij voorbaat uitgesloten

Lo Blok

Bij de reactie 7 hierboven van hr/mevr Schalkwijk zou ik de volgende kanttekening willen plaatsen. Blanco stemmen in Nederland is een nutteloze exercitie. De blanco stem is – volgens onze kieswet- een ongeldige stem. Situaties zoals beschreven door Saramago hoeven we dus in Nederland niet te verwachten. Met 80 % ongeldige stemmen komen er nog steeds 150 mensen in de Tweede Kamer (de kiesdeler wordt bepaald door het aantal uitgebrachte GELDIGE stemmen). En die volksvertegenwoordigers hebben geen belang bij een aanpassing van de kieswet.
Ook in een “echte” democratie zoals de Nederlandse zijn er veranderingen in wetgeving die niet via democratische processen kunnen worden bewerkstelligd.