Kopenhagen: een Topje in een evolutionair proces

door

Soms, als ik tijdens een nachtelijke vlucht vanuit een vliegtuig naar beneden kijk, overvalt me een gevoel van verbijstering bij de aanblik van de menselijke aanwezigheid op deze aarde. Zelfs in de meest afgelegen streken, zoals de Amazone en Siberië, zijn lichten te zien. Elders verdikken wegen zich als snoeren van kerstlampjes tot lichtexplosies bij de grote steden. Ook overdag ontrolt zich het landschap als een onafgebroken lappendeken van gekleurde velden en grijze bebouwing. Boven sommige steden hangt een permanente geelbruine wolk, en in het luchtruim kruisen de condenssporen van vliegtuigen elkaar.

De invloed van de mensheid op het aardoppervlak is onvoorstelbaar gezien de ongelooflijk korte tijd dat we ons massaal manifesteren (0,000005 procent van het bestaan van de aarde als ik simpel reken vanaf de verspreiding van de industriële revolutie, een verwaarloosbare fractie meer vanaf het begin van de landbouw).

Maar even onvoorstelbaar is de vooruitgang die we collectief hebben gemaakt. De twintigste eeuw heeft, ondanks twee vreselijke wereldoorlogen en vele conflicten, ervoor gezorgd dat verreweg het grootste deel van de wereldbevolking beschikt over voedsel, medicijnen, redelijke werkomstandigheden. Velen leven nu in een ongekende luxe van vrije tijd en consumptiegroei. De kern van de huidige situatie is echter dat onze invloed op de planeet duizelingwekkend versnelt en niet zo door kan gaan.

Bij het zien van de in Leiden tentoongestelde schedel uit Georgië die op 1,8 miljoen jaar gedateerd is, besef je weer hoe onwaarschijnlijk en toevallig het is dat uit een kwetsbare voorloper met een klein brein ooit een zo dominante soort zou groeien. Het feit dat wij niet meer uitsluitend bezig zijn met overleving en voortplanting heeft ons de ruimte gegeven tot reflectie, tot wetenschap en kunst. Wij zijn nu in de evolutionair unieke situatie dat we ons collectief een spiegel kunnen voorhouden en kritiek kunnen leveren op onszelf.

Helaas leidt dat soms tot zelfhaat jegens de menselijke soort. Dan is alle ellende op aarde de schuld van de gulzige, vervuilende mens, van het verdwijnen van vlinders tot het verdrogen van rivieren en de armoede in Afrika. Dan wordt het aardoppervlak vergeleken met een door brandwonden geteisterde huid, veroorzaakt door een destructieve soort die drastisch ingeperkt moet worden. Achter deze zelfhaat schuilt vaak een rechtlijnige visie op een nietsontziend kapitalisme dat lucht, water en mens vergiftigt. In milde vorm uit zich deze houding in moralistisch zwart-witdenken. Zoals de simpele dichotomie die de VARA ons dezer dagen voorlegt: ‘Wat laat u liever achter: een uitgeputte aarde of een aarde met toekomst?’

Toch maken die unieke capaciteit tot zelfreflectie van de menselijke soort en de recente internationale samenwerking (ondenkbaar tijdens de Koude Oorlog) het ons mogelijk om collectief te kiezen voor de toekomst. Het is ook in dit licht dat we de klimaattop in Kopenhagen moeten zien. De sentimenten in Kopenhagen zullen heen en weer slingeren tussen doemscenario’s (‘de ultieme test voor de mensheid’) en technologische euforie, tussen praktische tips voor het huishouden (minder douchen, thermostaat omlaag) en plechtige verklaringen.

Deze top, een massale volksoploop van 70.000 mensen, is typisch een geval van het halfvolle of halflege glas: het is maar hoe je er naar kijkt. Voor de pessimist is er veel slecht nieuws: vooruitstrevende landen als Nederland en Denemarken hebben geen significante afname in CO2-uitstoot bereikt, de VS en China mikken op een politieke verklaring en nog niet op een bindend verdrag, het zogenaamde clean development mechanism waarmee de industrie in ontwikkelingslanden schoner moet worden, is grotendeels een mislukking. Onduidelijk is ook hoeveel geld er beschikbaar komt. Daartegenover staan de optimisten, die wijzen op de grote vooruitgang in het bedrijfsleven waar klimaatverandering, naast andere milieueffecten, nu steeds meer geïntegreerd raakt in de bedrijfsvoering. Om te zwijgen over de sceptici die het streven naar een maximum van 2 graden opwarming onzin vinden.

Kopenhagen moet niet overschat noch onderschat worden. Het is niet meer dan een topje in een langdurig menselijk leerproces dat doorgaat in zijn eigen trage ritme. Anderzijds heeft een topontmoeting waar zo lang naar toe is geleefd een katalyserende werking. Alle partijen – overheid, bedrijfsleven, milieuorganisaties, burgers – in alle 192 landen, hanteren december 2009 als een kritische datum voor concrete plannen. Ook de media werken al maanden naar deze datum toe, en niet eerder is de bekendheid met een politieke top bij het publiek zo hoog geweest.

Ik ben noch pessimistisch noch optimistisch. Een zwakke slotverklaring is geen catastrofe: internationale verdragen over zulke complexe onderwerpen zijn altijd vatbaar voor geruzie over de uitvoering. Bovendien ontwikkelen wetenschap en technologie zich voortdurend. Wat nu nog technisch riskant lijkt, zoals grootschalige ingrepen tegen het broeikaseffect, ziet er straks misschien heel anders uit. Het belangrijkste is dus een verdrag dat zich kan aanpassen aan voortschrijdend inzicht en onze gedragsverandering. Dat er geld moet komen voor de armste landen is boven elke twijfel verheven, zolang we maar beseffen dat een groot aantal van de ontwikkelingsproblemen weinig of niets met klimaatverandering te maken hebben. Waarschijnlijk leren wij binnen enkele decennia de milieudruk per hoofd verder te beperken en binnen enkele generaties om ons inwonertal te laten dalen. Wij zijn de enige soort die systematisch bij toenemend voedselaanbod het aantal nakomelingen niet laat toenemen: bijna overal is het kindertal omgekeerd evenredig met het inkomensniveau.

Klimaat is uitgegroeid tot de toetssteen van alles wat moreel correct is, een pars pro toto voor veel ongenoegen. Maar Kopenhagen gaat over veel meer dan klimaatverandering, het gaat over onze betekenis als menselijke soort.

10 reacties op 'Kopenhagen: een Topje in een evolutionair proces'

p.c.van den noort

De temperatuursverhoging is een aspect van de klimaatsverandering en deze leidt volgens de geoloog Peter Ward tot uitsterven van alle leven.In het Perm zou zich ook al bijna zoiets hebben voltrokken,maar nu helpt de mens een handje.Het leven zou dus lineair zijn,naar een eind snellen.Berekeningen die ikzelf gemaakt heb(in het boekje”" Uitsterven “”) wijzen op voortdurende sterfte van soorten en er zijn ook grote pieken,maar geen totaal uitsterven.Naar mijn idee is het leven cyclisch .Maar ja telkens gaan dominante soorten ten onder en dat zou nu de mens kunnen zijn.Het is een mogelijkheid,maar is het ook waarschijnlijk ?Men weet het eigenlijk niet en daardoor is de vraag ben je pessimist of optimist hier niet te beantwoorden.

Jan Schreel

Geachte mevrouw Fresco,
Met stijgend genoegen en uiteindelijk grote vreugde heb ik uw column drie keer gelezen. U plaatst het hele thema naar mijn mening terecht in een evolutionair perspectief dat ook nog enige hoop geeft en waar het ook thuishoort. In het jaar van Darwin ligt het weliswaar een beetje voor de hand dit perspectief naar voor te halen maar het is de enige manier om de hype-gevoelige sfeer te doorbreken. Uw tekst is helder, rationeel en logisch opgebouwd en toch, of wellicht juist daarom, heeft hij mij diep geraakt. Ik fietste gisteren met een vriend, gepensioneerd psychiater, door de Nijmeegse dreven en uw thema was, toevallig, ook ons onderwerp van gesprek, naast de zin en mogelijke waarde van spiritualiteit. Uw column sluit er perfect op aan waarvoor mijn grote dank.

stan van houcke

E.O Wilson, de meest gelauwerde bioloog van onze tijd schrijft in The Creation. An Appeal to Save Life on Earth het volgende: ‘Despite the slow pace of exploration, biologists in the past two or three decades have found that Earth’s biodiversity is far richer than previously imagined. This diversity is disappearing at an accelerating rate, from habitat destruction, including habitat destruction now underway from climate warming, plus the spread of invasive species, pollution, and overharvesting. If these human-caused forces are left unabated, we could lose as many as half the species of plants and animals on Earth by the end of the century. Over geological time, and if averaged over many taxonomic groups, species went extinct at the rate of one species per million species per year; and new species were born at the same rate, one species per million species per year. The ongoing rate of species extintion and commitment to early extinction, measured to the nearest power of ten, is now 100 times the rate at which new species are being born, as most conservatively estimated. It is expected to rise to 1000 or higher, as the last remnants of many ecosystems are wiped out and many species now present on the edge of extintion disappear with them. Biologists who work most closely on biodiversity agree that we are in the beginning of the largest spasms of extinction since the end of the Cretaceous Period, 65 million years ago. In each of the five major prehuman spasms during the past 400 million years, it took about 10 million years for evolution to restore the full amount of biodiversity lost.’

p.j.jongen

Als ik mag parafraseren :
‘wij’ zijn zelfs (mind you) in een evolutionair
unieke situatie dat ‘we’ ons collectief (!) een spiegel voor kunnen (…) houden en kritiek kunnen
(…) leveren op ons zelf .
De barre realiteit lijkt me eerder dat het (m)eg(al)omane deel van het grote sterke slimme beest , ondanks alle vermaningen van grote denkers en wetenschappers van alle tijden , zich uiteindelijk voor het blok gezet ziet door bedreigingen van het eigen voortbestaan die nu eens niet zo eenvoudig over de muur van de buren kunnen worden gekieperd .
Moge Kopenhagen bijdragen aan de verdieping van dat inzicht .

Hans Maier

Mevrouw Fresco is te loven voor de duidelijke wijze waarop zij de huidige positie van de mensheid op onze Aarde karakteriseert:”dat onze invloed op de planeet duizelingwekkend versnelt en niet zo door kan gaan”. Dat is nu wel evident, maar de vraag is of de bestaande werkwijze, met congressen en internationale verdragen, voldoende is om de ontwikkeling in de hand te houden. Waarschijnlijk is ook een andere benadering nodig, via de wijze waarop besluiten tot stand komen. Het is zo dat ieder besluitvormingsproces zijn eindstation vindt bij een menselijk individu. Wanneer het een belangrijke zaak betreft, die de diepste overtuigingen, de eigenheid van het individu raakt zal het zijn geweten raadplegen, het setje criteria waarmee het individu tot de keuze komt tussen goed en kwaad, ja of nee, e.d. Het lijkt mij waarschijnlijk dat in onze zich zo snel ‘mondialiserende’ wereld die criteria bij de 6,7 miljard aardbewoners grotendeels dezelfde zijn, in ieder geval parallel lopen. Een actie om verder te gaan en te komen tot een universeel stel criteria moet dus een goede kans van slagen hebben, vooral omdat voor zo’n actie het internet beschikbaar is. Een kleine groep mensen met groot moreel gezag, van alle vijf continenten, zou het voortouw kunnen nemen, en via een website in volle openheid en met volledige inspraakmogelijkheid een korte lijst van die bewuste criteria ontwikkelen. Die tekst zou dan als ‘het geweten van de mensheid’ beschouwd kunnen worden en het ijkpunt vormen voor het geweten van ieder individu.
Het moge utopisch klinken, maar het is technisch uitvoerbaar.

peter klein

Mevrouw Fresco,

ik sta páf van uw srukje..
In negatieve zin!

U bent er getuige van, hoe media en politiek een valse wetenschappelijkheid aanhangen, en de burgers hersenspoelen. En u zegt daar niets van !
Climategate stormt over – buitenlands!- internet, het grootste schandaal in de wetenschap ( http://www.telegraph.co.uk/comment/columnists/christopherbooker/6679082/Climate-change-this-is-the-worst-scientific-scandal-of-our-generation.html) en u gaat voorbij aan de masquerade.
U, als wetenschapper…

U bent blij met een door Kopenhagen toenemend inzicht in de eigen menselijke soort- introspectie wellicht- alsof dat inzicht vanaf de jaren ´70 niet al massaal ons leefmilieu heeft verbeterd.

U heeft het over de enige soort die haar aantal weet te beperken in gunstige tijden, alsof deze “kwaliteit” gestimuleerd mag worden met de drogreden “klimaatcrisis”.

Wanneer ik de beweging zo zie, dan doet me dat denken aan de culturele revolutie in china, aan volle voetbalstadions,aan greenpeace´s “brent spar”, aan volksmanipulatie waaraan recht en reden zijn ontnomen.
En u lijkt dat niet te zien, kijkt naar mogelijke spin off´s. Het lijkt alsof u wilt zeggen: het doel heiligt de middelen..

Bevolkinhgsgroei moet ingeperkt worden- zie bartlett op http://www.youtube.com/watch?v=F-QA2rkpBSY&feature=channel – maar als het middel bekend is- welvaartstijging, verhoging van de bestaanszekerheid- waarom moet dan dan onder het mom van “klmaat”?
En als je ontwikkelingslanden wilt helpen, probeer dan eerst de corruptie uit te bannen, kan men uitproberen in afghanistan. En er zijn al genoeg instituten om de internationale handel te bevorderen, waar de derde wereld van kan profiteren.

Idem dito met het verminderen van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen: de “beweging” is nu zo gefixeerd op het vermijden van co2 uitstoot, dat ze niet renderende, geldvretende, tegenovergestelde oplossingen kiest zoals zonne en wind energie.

Zonne energie is mogelijk pas renderend met een zonnecenrale in de sahara, maar willen we dan afhankelijk worden van Noord Afrikaanse staten? En windenenergie is niet levenskrachtig maar een subsidieslurper van jewelste.

Zou de “beweging” e.e.a. minder koppelen aan kliaaat, dan zouden waterstofmotoren in auto´s, en aardwarmte centrales meer in zicht komen. Maar als politiek correcte symbolen voor de strijd voor het klimaat, schermen zonne en windenergie verstandigere oplossingen af.

Al met al vind ik het triest te zien dat de mens in evolutionair opzicht weinig is opgeschoten: Mao, Hitler, ” the Wave”, “klimaatcrisis”.Zelfs de best opgeleiden laten zich in de stroom van groupthink meetrekken.
U ook.
( zie voor een veel rationelere benadering van de invloed van co2 op klimaat de presentatie van CERN, http://seekingalpha.com/article/175641-climategate-revolt-of-the-physicists.
Duurt een uurtje..)

Gerard van Dorth

Geachte mevrouw Fresco,

Uw stukjes zijn prachtig, maar de inhoud is toch vaak wat eenzijdig belicht. Inderdaad hebben we te doen met een evolutionair proces, daar zit meteen het probleem. Het is de mens gegeven egocentrisch te werk te gaan, dat was ooit (en wellicht nog steeds) van levensbelang, de rest van de soorten die door ons toedoen het loodje leggen, zijn niet minder egocentrisch, maar hebben slechts beperkte mogelijkheden, net als de mensen in de armste landen. Waar beschaving komt, verdwijnt in rap tempo de natuur – hoe beschaafd is dat eigenlijk?

Hebben we als mensheid een beleid, of is juist het gebrek aan beleid het probleem? Doen me maar wat? Weten waar we heen willen, welke toekomst we voor ogen zien? Of doen we alles waar geld aan te verdienen valt? Is GELD het antwoord op alle vragen? “Geld telt”, riep het NRC jaren. Inderdaad, ook nu: tonijn, paling, ansjovis, haaien, zeg het maar. Als er geen beleid is, geen controle, is er een vorm van chaos.

Op de eeuwigheid, het topje van de evolutie, maakt dat niet uit, op de eeuwigheid maakt niets wat uit, behalve de eeuwigheid zelf.

Laten we het als een morele plicht zien om niet alleen de arme mens in ontwikkelingslanden te helpen, maar tevens de andere “arme en kansloze” soorten te sparen. Kopenhagen zal geen beleid opleveren, daarvoor zijn de economische belangen te groot. Verandering kan voortkomen uit bewustwording of uit pure noodzaak. Laten we kritisch, waakzaam en optimistisch, blijven. Nieuwe technieken betekent tot nu toe nog niets, behalve dan een (kortstondig) vooruitgang voor de mensheid.

Mark Verschuren

Beste Louise,

Voordat je ons gaat leiden naar de conclusie dat er te véél van ons zijn, ergo de mens en zijn aantallen zijn de schuldigen……

..verwijs ik even naar dit verhelderende filmpje over de “story of stuff” http://www.storyofstuff.com/

het zou toch wel héél makkelijk zijn als de graaiers in hun luie fauteuils de “have nots” op aarde aanwijzen als het “probleem”….

niet over-populatie is het probleem maar over-consumptie, een denkwijze die ons dagelijks aangepraat wordt door diezelfde “graaiers’.

G.J. Smeets

k vind dit een zeer rommelige column.
De inleiding van het stuk eindigt in de derde alinea aldus: “De kern van de huidige situatie is echter dat onze invloed op de planeet duizelingwekkend versnelt en niet zo door kan gaan.”
Waarom zou dat niet zo kunnen doorgaan? Of bedoelt Fresco dat het zo niet mag doorgaan?

Het stuk eindigt met: “Maar Kopenhagen gaat over veel meer dan klimaatverandering, het gaat over onze betekenis als menselijke soort.”
Onze betekenis voor wie of wat?

Tussen deze twee stukken tekst stelt Fresco dat ‘Kopenhagen’ niet meer is dan ‘…een topje in een langdurig menselijk leerproces dat doorgaat in zijn eigen trage ritme.’
Leerproces?

A.Koelman

We (ja, wij mensen groot en klein, rijk en arm) eten en verbruiken gewoon alles op. Dat hebben we altijd gedaan, maar voor circa 1750 waren we met aanzienlijk minder zielen en waren de meeste mensen nog arm en immobiel. Dankzij bevolkingsgroei en technologische innovaties namen/nemen tempo en omvang van de schranspartij dagelijks rapper toe. Op is op. De wereld een grote supermarkt. Want de mentale honger van het groeiend welvarende deel der mensheid is vele malen groter dan die van het arme deel. De welvarende wordt al ongelukkig bij de gedachte dat ie niet dagelijks “zijn” portie vlees en verwen-toetje zou kunnen/mogen eten. Geen (verre) reizen meer maken lijkt op levend dood zijn. Niet langer kunnen kiezen uit 350 soorten beleg voor op 50 soorten brood, of uit 200 soorten exclusieve parfums voor op 90 soorten huid…dat is toch je reinste armoe! Zonder PC, mobieltje, auto en TV slaat radeloosheid toe. Wie matig of niet meedoet is verdacht, of gestoord of mislukt of dit alles ineen. De anti-depressiva zijn niet meer aan te slepen, tot intense vreugde van directie en aandeelhouders van de grote farmaceutische bedrijven. Ook in China en India is in gretige navolging van het rijke Westen de macht van het lucratieve consumentisme aan haar zegetocht begonnen. Stelt u zich eens voor hoe over 20 jaar 500.000.000 recreatieve (verre) vliegreizen per jaar zullen moeten plaatsvinden. Overal files in de vuile lucht. De oerwouden getransformeerd tot landschapsarchitectonisch verantwoorde recreatieparken met kunstmatige ski-resorts, overkoepelde verwen-oorden, Jungle-book pretparken en mega-luchthavens. De Sahara veroverd en bezet door China vanwege de zonne-energie. In het ijsvrije Noordpoolgebied worden door Rusland en de VS de laatste olievelden leeggezogen. Laten ze (de technologen) vooral haast maken met water en olie en andere onontbeerlijke grondstoffen vinden op Jupiter en Mars. Ja, dan gaan we daar gezellig naar toe, kunnen we nog even voort, hoewel…