*

Over graaien en groeien :: nrc.nl

Over graaien en groeien

Ineens klinken ze weer: de voorspellingen over het einde van het kapitalisme. Die geluiden zijn natuurlijk zo oud als Marx zelf, en het kapitalisme is al vele malen op sterven na dood verklaard. Een gevaarlijke aberratie die uiteindelijk zou leiden tot nieuwe vormen van slavenarbeid, geschonden landschappen, en troosteloze hoogbouw. Sinds de financiële crisis, zo klinkt het in de wandelgangen en cafés, is het kapitalisme echt een gepasseerd station.

Brengt het kapitalisme inderdaad het slechtste in de mens naar boven? Je zou denken van wel. Van het grote graaien naar bonussen door een flink deel van het bedrijfsleven tot het kleine graaien tijdens de Drie Dwaze Dagen van de Bijenkorf en de run op de beurs van kleine en grote beleggers, lijken hebzucht en zijn broertje afgunst het leidende principe. Maar een blik op de geschiedenis leert dat dergelijke slechtheid helaas altijd al schering en inslag is geweest, lang voor de industriële revolutie. Niets menselijks is de kapitalist vreemd.

De boutade over het einde van het kapitalisme weerspiegelt het ongemak van degenen die eerder te veel hebben dan te weinig, van een klasse die het zich kan permitteren om iets niet te kopen en kan beweren dat de groei nu moet stoppen. Vraag het arme boeren in Rajastan, Capadocië of Mali: alles wat zij willen, zijn mogelijkheden om geld te verdienen opdat de volgende generatie het materieel beter heeft. Vraag het de eerste generatie stadsbewoners in Rio de Janeiro: zij willen allemaal een woning, een televisie en een auto. De triomf van het kapitalisme is dat dit soort wensen nu voor meer mensen dan ooit mogelijk is geworden. Geen ander systeem biedt een betere garantie op een wijdverspreide economische groei. Hoezeer het graaikapitalisme en zijn uitwassen ons met afschuw vervullen, de aspiraties van de vijf miljard mensen die niet ons westerse consumptieniveau hebben bereikt, zijn onweerlegbaar en kunnen alleen via voortgaande groei bereikt worden. Alleen al de toename van de wereldbevolking, nog zo’n drie miljard tot 2050, die voor meer dan 90 procent in ontwikkelingslanden zullen wonen, vraagt meer groei, niet minder. Westerlingen hebben geen enkele legitieme basis om anderen te verbieden ons consumptieniveau te bereiken, laat staan dat dit tegengehouden kan worden.

Ons westers leefpatroon zou niet maatgevend moeten zijn, maar is het op dit moment wel. We kunnen er lang over filosoferen dat we met zijn allen moeten ‘consuminderen’, maar de dringendste vraag is of groei beter kan, met minder negatieve externe effecten voor mens en milieu. Die negatieve effecten zijn een vorm van marktfalen, omdat er geen prijs bestaat voor wat kwetsbaar is. Als waterkwaliteit iets kostte, dan zou er geen chemisch afval in rivieren gestort worden. Als de uitbuiting van kinderen meegerekend werd, zouden handgeknoopte tapijten onbetaalbaar worden. Corrigeren van het falen van de markt is natuurlijk gemakkelijker gezegd dan gedaan, maar we hebben gaandeweg geleerd om negatieve effecten te voorkomen. Dat gebeurt door allerlei vormen van regelgeving: fabrieken moeten aan milieueisen voldoen, mensen zonder werk of met een handicap krijgen een uitkering, kinderen mogen niet werken onder de zestien, enzovoort. Het is deels symptoombestrijding, deels lopen we achter de feiten aan, maar het werkt. In Europa zijn bodem, lucht en water nu veel schoner, en arbeidsomstandigheden onvergelijkbaar met eerdere eeuwen.

Dat corrigeren van het marktfalen is verweven met een democratisch systeem waar misstanden aan de kaak gesteld kunnen worden door volksvertegenwoordigers en vrije pers. Daarom is de combinatie kapitalisme & democratie zo ijzersterk, en om dezelfde reden is ongebreideld, ongecorrigeerd kapitalisme in autoritaire systemen zo gevaarlijk. In Rusland en China waar kritiek niet of onvoldoende geuit kan worden, blijven uitwassen veel langer bestaan en verzwegen. Maar ook daar vindt, geleidelijk, een correctie plaats, onder internationale druk (niet in de laatste plaats dankzij niet-gouvernementele organisaties), omdat geen enkel land (wellicht met uitzondering van Noord-Korea en Myanmar) nog in isolement produceert. Sportschoenen gemaakt door kinderhanden, verffabrieken lozend op kwetsbare moerasgebieden – al die dingen worden steeds minder mogelijk. Democratie is een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde (want hoe rijker de kiezers hoe vaker ze hun eigenbelang op het oog hebben). Toch is democratische controle de beste garantie om te voorkomen dat kapitalisme niet uit de hand loopt.

Het geleidelijk corrigeren van het falen van het kapitalisme is onvoldoende. De belangrijkste vraag lijkt me: wat moet er gedaan worden om in een kapitalistisch systeem duurzaamheid te bevorderen? Bijna altijd is de tijdshorizon in het kapitalisme beperkt: het gaat om groei en rendement op korte tot middellange termijn. Dat staat haaks op de tijdshorizon waar het bij duurzame oplossingen om gaat. Energie en klimaatverandering vragen een stabiliteit op de lange termijn zodat investeringen niet alleen ontstaan als antwoord op kortetermijnfluctuaties. Nu doen we pas echt iets aan wind- of zonne-energie als de olieprijs hoog genoeg is. En als die weer daalt, is het maar de vraag of we voldoende geïnvesteerd hebben om deze alternatieven rendabel te maken. Duurzaamheid vraagt ook om publieke verantwoordelijkheid voor publieke goederen. Willen we onze energievoorziening volledig aan de markt overlaten, of is die zo essentieel voor ons voortbestaan, dat de gemeenschap en de overheid daar direct bij betrokken moeten blijven? Een gezond kapitalistisch systeem kan niet zonder een actieve rol van de staat. Grootschalige individuele consumptie en ongebreideld graaien mogen niet het eindstation van het kapitalisme zijn. Groeien zonder graaien: in een duurzamere wereld gaat het om het grootste gemeenschappelijke goed voor het grootste aantal mensen. Zou het lukken?

Geplaatst in:
Algemeen

11 reacties op 'Over graaien en groeien'

E.Ekker

Interessant artikel. Twee kanttekeningen.

1)’Democratische controle als beste voorwaarde dat kapitalisme niet uit de hand loopt…’. Dit heeft in de VS, wellicht de meest directe/pure democratie dan toch niet gewerkt. Talloze polls hebben ook aangetoond dat het publiek daar het meest respect had voor de Supreme Court, de Federal Reserve en het leger. Het Congres scoorde het laagst van de verschillende overheidslichamen.

2)De stelling: ‘ hoe rijker de kiezers, hoe vaker ze hun eigen belang op het oog hebben’. Dat mag anders zijn voor een schaars aantal idealisten, maar meer dan 95% van de kiezers, rijk of arm, stemt op de partij die hun belangen het best dient, en dat geldt zeker voor de armsten en meest hulpbehoevenden.

Lennart van der Linde

Mooi misschien als het zou kunnen: doorgroeien zonder de draaglast van de aarde (verder) te overschrijden. En dan zouden we ons inderdaad niet zo druk hoeven maken over hoe we al die groei onderling, wereldwijd het best kunnen verdelen. Maar wat als dit alleen al in principe niet mogelijk is, zoals Meadows e.a. al in hun “Grenzen aan de groei” duidelijk maakten? Nog los van de vraag hoe wenselijk dat is en in hoeverre boven een bepaalde welvaartsgrens extra welvaartsgroei nog groei van welzijn oplevert. Dan zullen we waarschijnlijk toch meer ons best moeten doen de planetaire draaglast te respecteren en de welvaart die daarbinnen mogelijk is zo rechtvaardig mogelijk onderling verdelen.

F.A. Ververs

Hierbij wil ik U compimenteren met Uw column van dinsdag jl. Het is in kort bestek een doorwrochte visie over de comninatie kapitalisme-democratie en gerichte staatscontrole. Alle eer!

Joop Schouten

Ieder psycholoog kan je vertellen dat als mensen veel geld hebben het in de meeste gevallen grote graaihaaien worden in plaats van gulle gevers met empathie voor de minder bedeelden. Het afkopen door af en toe een donatie te geven aan een goed doel is alleen voor hun eigen gemoedsrust.
Overigens vind ik het onttrekken van geld uit de maatschappij en markt voor eigen gewin een vorm van stelen.

Arend Smilde

Laat de mensen in Mali vooral proberen in 2009 meer te produceren en te consumeren dan in 2008, en veel jaren zo door te gaan. Waarom echter zouden wij dat in Nederland nog langer doen? De enige reden voor ons om ermee door te gaan is, geloof ik, dat er geen andere manier bekend is om mensen aan het werk te houden. Voor het overige is het eigenlijk een catastrofale gang van zaken. Alsof we op een tak zitten die geen ander houvast biedt dan via de zaag waarmee we hem afzagen.
Een duidelijke en snelle oplossing voor dit probleem zie ik ook niet, maar het is een raadsel waarom het zo zelden precies onder woorden wordt gebracht. Omdat het niet bestaat? Ik zou het graag geloven, maar wie legt mij dit dan eens uit? Ik lees al vijftien jaar The Economist en ben er nog niet achter.
Dit stuk van mevrouw Fresco komt intussen in de buurt van een zinvolle beschouwing. Helaas wordt het verschil tussen Mali en Nederland verdoezeld. De oude neiging om groei als een eindeloos goede zaak te zien (dus niet alleen in Mali maar ook in Nederland) wordt niet bestreden, maar op de bekende vage manier in bescherming genomen. Toch heeft het begrippenpaar Groeien en Graaien zin. Waar ligt de grens tussen graaien en groeien? Zou die grens het geheim zijn van een duurzame economische orde? Zo ja, waar ligt de grens in praktijk?
Over dit laatste heb ik wel een idee. De grens ligt bij het fenomeen reclame. Niet bij reclame voor dit of dat, maar in het algemeen. Kapitalisme is het achtste wereldwonder en heeft onnoemelijk veel goeds gebracht, maar het blijft niet zomaar altijd veel goeds brengen. In ongewijzigde vorm brengt het op den duur helaas hoe langer hoe meer slechts. Het is bepaald niet uitgesloten dat het uiteindelijk zal leiden tot een grotere ramp dan een simpele voortzetting van pre-moderne en pre-industriële toestanden zou zijn geweest. Ik voor mij zie vrijwel geen belang meer in toename van productie en consumptie in de gangbare zin van het woord. Toename daarvan kan bijna alleen nog maar afname betekenen van veel dingen die ik hoger waardeer. Een betrekkelijk simpele ingreep ter voorkoming van een catastrofale ontwikkeling zou misschien zijn dat we overgaan op Kapitalisme Zonder Reclame.
Zeker, het is een absurd idee: kapitalisme zonder reclame. Ik weet niet wat ik zeg. Deze krant zou niet eens kunnen bestaan zonder reclame. Toch komt bijna iedere reclameboodschap erop neer dat ons economisch bestel niet genoeg heeft aan ’s mensen natuurlijke graaizucht. Kosten nog moeite worden gespaard om graaizucht aan te blazen en hoog te houden. Graaizucht nu is de zaag waarmee wij de tak afzagen waarop wij zitten. Het is daarom de vraag wat absurder is: kapitalisme zonder of met reclame.

thomas Gaugenot

Worden columns en andere teksten wel gelezen eer ze aangeboden worden? Het stoort me – als ingeburgerd buitenlander – om zelfs in de NRC Handelsblad grove taalfouten te moeten turven.

Voorbeeld : “Het is deels symptoombestrijding, deels lopen we achter de feiten aan, maar het werkt.”
in goed Nederlands : “Het is deels symptoombestrijding, deels achter de feiten aan lopen, maar het werkt.”
of :
“Deels bestrijden we symptomen, deels lopen we achter de feiten aan, maar het werkt.

h.c.manson

Correctie op uw overigens zeer goede artikel:
Er staat;”Toch is democratische controle de beste garantie om te voorkomen dat kapitalisme NIET uit de hand loopt”.U bedoelt natuurlijk dezelfde zin zonder NIET.

ron marchand

“Groeien zonder graaien, zou dat lukken?”

Prettig gebalanceerd, redelijk en optimistisch, de visie van Louise Fresco op de kredietcrisis. Zeker, de vrije markt heeft meer dan wat ook in veel arme landen gezorgd voor een begin van perspectief op beter leven van veel armen. Er moeten alleen duidelijke spelregels zijn waarbinnen de markt mag opereren, en dat kan het beste via democratie. Alles lijkt in alle redelijkheid en zonder fundamenteel schokkende veranderingen te kunnen worden opgelost. Klinkt als het ‘poldermodel’. Is dit het hele verhaal?

Er zijn een paar verschijnselen die zorgen baren. De huidige crisis is ontstaan in de VS, voor velen nog steeds symbool van vrijheid en democratie. En de ziekte slaat als een kwaadaardig virus onmiddelijk over naar de rest van de wereld, het eerst in Europa – toch zeker meer onder de definitie van ‘door democratie geregeld kapitalisme’ vallend.

Verder is er net een rapport van de OECD uit waarin wordt aangetoond dat onder het huidige systeem de welvaartsverschillen, ook binnen landen, steeds schever zijn geworden.

Ik weet uit directe ervaring dat als een arme boer in Vietnam per dag 2 dollar meer kan verdienen, deze er echt geen slapeloze nachten van zal hebben dat dit geschiedt door een systeem waarin de top 10% van de wereld er tonnen per jaar bij krijgt. Even los van het feit of dit “eerlijk” is (een waarde waar de moderne economie hooguit lacherig over doet), mag men dit veelgeprezen marktmechaniek ter discussie te stellen. Als we alleen de arme boeren een beetje mee kunnen trekken door een toplaag in de wereld exponentieel meer te laten genieten, dan is dit een nieuwe variant van het geloof in het ‘trickle down effect’.

Er kan wel tijdelijk een trickle zijn, maar deze blijft miniem en erg gevoelig voor tegenslagen. En ‘tegenslagen’ in de vorm van marktfluctuaties en crises, zo vertellen de economen ons nu, blijken inherent aan het systeem te zijn… En zoniet door interne instabiliteit, dan zal de fysieke begrensdheid van natuurlijke hulpbronnen wel een grens stellen aan exponentiele groei.

Het systeem is een steeds groter wordende “stoelendans” (met dank aan Michiel Hotte, NRC 24/10/08) en het is duidelijk wie, als de muziek stokt, naast de stoelen zullen vallen. Het mechanisme van deze stoelendans lijkt sterk op het pyramidespel, allang verboden voor ‘gewone mensen’, maar in megavorm tegenwoordig van harte ondersteund door vrijwel alle typen regeringen, democratisch of niet.

De gezamenlijke ‘democratrieen’ pompen nu van de wiedeweerga meer dan een triljoen Euro in het falende banksysteem. Ik wist niet eens dat we dit geld beschikbaar hadden. Dit is bepaald niet ingegeven door zorg om de allerarmsten, die het ook nooit zal bereiken. Als dit ‘systeem’ het best mogelijke is om de wereld als geheel vooruit te helpen, dan zie ik de toekomst somber in.

Ik mis in dit stuk een besef van, en inzicht in, hoe de eigenlijke financiele en politieke machten werken, zelfs in zogenaamd democratisch bestuurde landen. Echte democratie is heel schaars, en wordt getolereerd door die krachten zolang deze er niet teveel last van hebben en het hen legitimeert. Democratie blijkt nogal eens erg wankel als er een echte crisis uitbreekt.

U wilt het kapitalisme op een zachtaardige manier in bescherming nemen en om goede redenen. Maar uw pleidooi voor regelgeving zou in de VS onmiddelijk als ‘socialistisch’ verdacht worden gemaakt. Ik zou zeker niet terug willen naar de aloude links-rechts tweedeling in de wereld, dit is een achterhaalde ‘discourse’. Maar we maken wel een grote fout als we de ogen sluiten voor machtsverhoudingen, waar de machtelozen altijd aan het kortste eind trekken.

l.vander vijver

tegen graaien en voor groeien blijkt Fresco te zijn in haar column. dit is weinig verrassend en algemeen. toch zou men enige fundamenteel-kritiese vragen kunnen stellen,wil men niet oppervlakkig blijven. zoals, wordt de wereld beheerst door het moderne westerse techno-kapitalisme en wat zijn daarvan de e kenmerkende wezenlijke en werkzame elementen, wat dedrijvende, onderliggende krachten en ideologie, die de ongeremd en autonoom lijkende dynamiek kunnen verklaren, waardoor de wereld nu op afgronden afstormt. graaien is van alle tijden, maar deze dynamiek, is die nog wel goedaardig. hebben wij de economie nog wel in handen? zijn dit slechts incidenten dus. het lijkt mij niet. ik stel vastdat het hier betreft een verabsoluteerd kwantitatief totalitair systeem, waarin alleen wat telt in tel is en alleen het getelde geld geldt, zodat al het andere, kwalitatieve van onwaarde is en buitengesloten. dit dynamiese systeem is derhalve autonoom en ongeremd omdat er geen ander is die de grens stelt.voorlopig althans. het natuurlijke,kwalitatieve wordt daarin immers systematies vernietigd ten behoeve van onze kwantitatieve maaksels. ze levert eerst weldadige groei op totdat het kwade zich aandien, zowl wat betreft de aarde, het lichaam en de geest. voorts valt te constateren dat de voor evenwicht noodzakelijke negatieve terugkoppeling stelselmatig wordt bestreden, bijv. kleine brandjes zodat per slot van rekening wij blijven zitten met onblusbare grote branden, letterlijk en figuurlijk. in de de onkritiese hang naar groei wordt zelfs heil gezocht in de heilloze gevaarlijke positieve terug koppeling. om het kwade te bestrijden zal men de wortels moeten kennen. wij tovenaarsleerlingen blijken een kwaadaardig, zichzelf opblazend groeiwezen te hebben geschapen naar ons beeld en gelijkenis dat nu uit de fles is en autonoom geworden ,tenminste zolang we het met fresco blijven koesteren.in werkelijkheid blijkt het een groei om de groei zelf, waarbij de middelen geworden zijn tot doel en de doeleinden verworden tot voorwendsels,zoals welvaart, werkgelegenheid, armoedebestrijding die veelzeggend nooit bereikt worden omdat het systeem ze zelf vernietigt of onverzadigbaar oprekt.de fundamentele vraag moet derhalve zijn hoe maken wij aan de koestering van deze kwantitatieve afgod een einde? hoe brengen wij de kwaliteit in het systeem? heeft de wetenschap, heeft Fresco enig idee? of zijn ze daarvoor te gespecialiseerd, d.i.te geisoleerd in het systeem? l.van der vijver

Ruud Cramer

Met dank aan Achterhuis: alle geloven, alle utopieen, alle idealismen, alle fundamentalismen leiden per definitie -ooit- tot extreem schadelijke situaties.
De huidige credietcrisis onderscheidt zich van eerdere door zijn ongekende geaggregeerde globale effecten met als epicentrum Wallstreet met zijn perverse z.g. bankiers. Hun financieel kapitalistisch fundamentalise is mijns inziens rechtstreeks vergelijkbaar met bijvoorbeeld het Islam-fundamentalisme.
Met dit verschil dat de Islam-fundamentalismen wel ‘terroristen’ worden genoemd. Van banken en verzekeraars wordt in tegenstelling hiermee wel gezegd dat ze het ‘slachtoffer’ van de credietcrisis zijn. Terwijl ze er de veroorzakers van zijn!
Het is hoog tijd deze ‘bankiers’ ook als terroristen te beschouwen en behandelen en ze te berechten.
De impact van hun misdaden is wereldwijd bedreigend voor vrede en veiligheid en het welzijn van de wereldbevolking.
De dreiging van deze terroristen gaat in zijn effecten dan ook onvergelijkbaar veel verder dan de dreiging van Islam-terroristen.
Als uitdrukkingsvorm van mensen zal kapitalisme, waar het de kans krijgt, wel blijven voortbestaan.
Per slot heeft ethiek de biologische overlevingsbasis van het ‘do ut des’.

Germen Roding

De problemen worden inderdaad niet veroorzaakt door te veel kapitalisme, maar door te weinig kapitalisme. Om te beginnen kunnen kosten worden geëxternaliseerd. Afgewenteld dus. De hypotheekcrisis is het klassieke voorbeeld. Persoonlijk niet aansprakelijke hypotheekverkopers verkochten veel te hoge hypotheken aan persoonlijk uiteindelijk niet aansprakelijke hypotheeknemers.

De oplossing is denk ik alle kosten te internaliseren en het kapitalisme meer lange-termijn te maken. Institutionele beleggers doen dat in principe, het vervelende is alleen dat de mensen die daar werken voornamelijk gericht zijn op persoonlijke verrijking, zie de ABP-affaire vele jaren geleden.
Voor internalisatie van kosten kan je denken aan, zoals nu steeds meer gebeurt, vervuilingsrechten invoeren en forse strafheffingen te leggen op importen uit landen waar dit systeem niet is ingevoerd. Misdadig opererende rechtspersonen dienen te worden ontbonden en de bestuurders aansprakelijk worden gesteld onder art. 140 WvS.