Brussel, 8 juni. Hoezo crisis van het kapitalisme? Nadat Nederland dat donderdag al had gedaan, hielden gisteren de meeste andere landen van de Europese Unie verkiezingen voor het Europees Parlement. Wat bleek? Kiezers stemden vooral voor (centrum-) rechtse partijen. De partijen die de afgelopen jaren in Europa hebben gekozen voor méér markt.

Goed nieuws dus voor Nicolas Sarkozy, de Franse president, en voor de Italiaanse premier Silvio Berlusconi. Zij wonnen allebei. En redelijk goed nieuws voor Angela Merkel, de Duitse bondskanselier, die het verlies van haar combinatie CDU/CSU wist te beperken. De partijen van deze leiders zijn aangesloten bij de Europese Volkspartij, de grootste fractie in het Europees Parlement. Gisteren wees alles erop dat die fractie de grootste zal blijven.

Doet het ertoe, zo’n uitslag? Toch wel. Het Europees Parlement heeft tamelijk veel macht. Het mag meebeslissen over wetgeving op economisch terrein en over milieubeleid. Over de begroting van de EU. En ook als de Europese Unie wordt uitgebreid, dan moet het Europees Parlement daarmee instemmen.

De afgelopen vijf jaar hadden christen-democraten en conservatieven met liberalen een meerderheid in het Europees Parlement. Ze stemden in met meer marktwerking in tal van sectoren, bij post-, spoorweg-, telecom, en energiebedrijven. Socialisten in het Europees Parlement waarschuwden juist voor meer markt. Ze vroegen om strenger toezicht op banken, op hedgefondsen en andere nieuwe investeerders. Ze deden dat ruim voor de economische crisis, maar zonder succes.

Socialisten somber

„Dit is een erg moeilijke avond voor socialisten in veel landen”, zei Martin Schulz, fractievoorzitter van de socialisten in het Europees Parlement. Hij sprak via een videoverbinding vanuit Berlijn zijn fractiegenoten in Brussel toe. Die zagen er terneergeslagen uit – tot ergernis van de voorzitter van de partij van de Europese socialisten, de Deen Poul Nyrup Rasmussen. Het was nog steeds dringend nodig om te vechten voor een sociaal Europa, zei Rasmussen. „Jullie bodylanguage zou weleens wat meer in overeenstemming mogen zijn met de boodschap.”

De Nederlandse PvdA-Europarlementariër Jan Marinus Wiersma zei net voor de bijeenkomst met zijn partijgenoten in Brussel dat het hem „een beetje tegenviel”. De boodschap van de Europese socialisten – dat juist zij in het Europees Parlement burgers zouden beschermen tegen te harde maatregelen om de economische crisis te bestrijden – was niet overgekomen bij de kiezers. Hij had, om de zaal wat vrolijker te maken, twee voorbeelden van landen waar het wél goed was gegaan voor de socialisten: Slowakije en Malta. „Geen grote landen, maar toch.”

Wiersma’s eigen partij, de PvdA, verloor vier van haar zeven zetels in het Europees Parlement. In Duitsland kwam de SPD volgens een prognose uit op 21,3 procent, het slechtste resultaat voor de socialisten bij een verkiezing in heel het land sinds de Tweede Wereldoorlog. In Groot-Brittannië, waar Labour-premier Gordon Brown de afgelopen week zes ministers zag vertrekken door een declaratieschandaal, werd ook een flink verlies voor de socialisten verwacht. Volgens een schatting van de BBC is Labour daar nu de derde partij, nog na de rechtse Onafhankelijkheidspartij van het Verenigd Koninkrijk (UKIP).

Zetelverdeling

Dat betekent dat het Europees Parlement er ongeveer zo uit komt te zien. Het nieuwe parlement is iets kleiner dan het oude: 736 leden in plaats van 785. De christen-democraten blijven veruit de grootste fractie met 267 – volgens een prognose om drie uur vannacht. De socialisten zijn de tweede, maar verliezen zwaar. Ze zouden uitkomen op 159. Nu hebben ze er 217. De liberalen, de derde fractie, verliezen wat. De groenen, de vierde groep, winnen iets.

Prognoses

Het gaat nog om prognoses. In Portugal gingen de stembussen gisteravond pas om tien uur dicht. Polen komt pas vandaag met een definitieve uitslag. Maar als de trend van vanavond zich doorzet dan is dat ook goed nieuws voor José Manuel Barroso, de Portugese voorzitter van het Europees Parlement.

Barroso

Barroso’s partij is lid van de Europese Volkspartij, net als die van Merkel, Sarkozy en Berlusconi. De Portugees wil graag voorzitter blijven van de Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de Europese Unie. Hij heeft al de steun van de meeste regeringsleiders. Maar ook het Europees Parlement moet er nog mee instemmen dat hij voorzitter blijft. Barosso heeft de naam een ‘liberale’ voorzitter van de Europese Commissie te zijn.

De voorzitter van de Europese socialisten Rasmussen zei dat zijn fractie – die geen tegenkandidaat had voor Barroso – nu toch op zoek zou gaan naar een meerderheid in het parlement tegen Barroso. „Dat is nieuw voor mij”, reageerde Judith Sargentini, de nieuwe delegatieleider van de GroenLinks-Europarlementariërs. „Maar ik heb liever dat ze campagne voeren voor een kandidaat, dan dat ze er zo stil over zijn zoals de afgelopen tijd.” Graham Watson, de Britse leider van de liberalen in het Europees Parlement, is óók niet echt enthousiast over Barroso. Maar, zegt hij: „De socialisten hebben de meeste kritiek. En zij komen maar niet met een tegenkandidaat.” De socialisten blijven waarschijnlijk in omvang de tweede fractie. En dus, vinden andere fracties, moeten zij maar met een alternatief voor Barroso komen.

Campagne

Vanuit het Europees Parlement was er alles aan gedaan om kiezers naar de stembus te krijgen. Er was een promotiecampagne opgezet die 18 miljoen euro kostte, met reclamespotjes, affiches en roadshows. Bekende voetballers werden ingezet en zelfs een Belgische ruimtevaarder, Frank De Winne. Die riep kiezers vorige week vanuit het internationale ruimtestation ISS op om toch vooral te gaan stemmen.

Voor de geloofwaardigheid van het Europees Parlement is er daarom slecht nieuws. De opkomst was gisteren opnieuw laag te zijn: 43,4 procent volgens de eerste prognoses, 2 procent lager dan vijf jaar geleden. Sinds de eerste rechtstreekse verkiezingen voor het Europees Parlement in 1979 daalde de opkomst elke keer. Dat is extra pijnlijk omdat de macht van het Europees Parlement alleen maar toeneemt. De kans is groot dat volgend jaar het Verdrag van Lissabon, de opvolger van de Europese Grondwet, van kracht wordt. Het Europees Parlement mag dan ook mee gaan beslissen over landbouw, visserij, legale migratie, ruimtevaart en sport.

Minder Europa

Meer Europa dus. Maar niet alleen in Nederland wonnen partijen die juist minder Europa willen. Opvallend waren de eerste cijfers uit Oostenrijk, waar de sociaal-democraten ook een zware nederlaag leken te leiden. Drie zeer rechtse partijen zouden samen goed zijn voor ruim 35 procent van de stemmen: de BZÖ van wijlen Jörg Haider, zijn oude partij FPÖ, en een lijst van de ex-journalist Hans-Peter Martin. In Denemarken krijgt de uiterst rechtse Deense Volkspartij volgens een prognose ruim zestien procent van de stemmen. In de nieuwe (2005) lidstaat Hongarije won de extreem-rechtse partij Jubbik drie zetels. En in Vlaanderen is er ook een nieuwe partij die minder Europa wil, de Lijst Dedecker, opgericht door oud-judocoach Jean-Marie Dedecker. De Ierse partij Libertas van euroscepticus Declan Ganley, die eerder succesvol campagne voerde tegen het Verdrag van Lissabon dat de EU meer macht moet geven, heeft dan weer geen zetel in het EP weten te bemachtigen.

Krijgt de PVV dus steun uit andere landen? Het is nog maar de vraag. Het aantal nieuwe partijen lijkt te klein om echt invloed uit te kunnen oefenen in het Europees Parlement.

Toekomst van de socialisten

Hoe moet het nu verder met de socialisten in Brussel? PvdA-Europarlementariër Jan Marinus Wiersma klonk gisteren een beetje bitter. Zijn fractie had zich jarenlang gericht op resultaat, zei hij. Dus hadden de socialisten vaak compromissen gesloten met christen-democraten en conservatieven. Maar de kiezers hebben dat niet begrepen. Misschien moest het nu maar eens anders, zei Wiersma, die zelf niet terugkeert in het Europees Parlement. Hij moest denken aan wat mensen op straat tegen hem zeiden toen het Europees Parlement de benoeming van de Italiaanse Eurocommissaris Rocco Buttiglione tegenhield, omdat hij discriminerende opmerkingen had gemaakt over vrouwen en homo’s. „Ze zeiden: hartstikke goed, dat Europees Parlement.” Zo moet het vaker, zei Wiersma. „We moeten maar eens wat vaker onze poot stijf houden.”