Genetische Manipulatie

OPINIE - In het Verenigd Koninkrijk is veel ophef ontstaan over voorgenomen stamcelonderzoek waarbij door klonering (nuclear transfer) hybride embryo’s tot stand worden gebracht (NRC Handelsblad, 5 januari). De bedoeling is dierlijke eicellen te gebruiken en de kern daarvan te vervangen door die van een menselijke lichaamscel. Zo ontstaat een embryo met in alle cellen zowel dierlijk als menselijk erfelijk materiaal.

ACHTERGROND - Synthetisch biologen bouwen bacteriën desnoods van de grond af op met in databases opgezochte genen. BioBricks heten de bouwstenen, in de snelle taal die bij het vakgebied hoort.

NIEUWS - Runderen die door een genetische ingreep prionvrij gemaakt zijn, blijken na ruim anderhalf jaar even gezond als normale soortgenoten.

NIEUWS - Ondanks nieuwe veredelingstechnieken in de landbouw is zaaizaad niet aantoonbaar genetisch gemanipuleerd.

ACHTERGROND - Deze herfst komt in Europa voor het eerst een medicijn uit de melk van genetisch gemanipuleerde dieren op de markt. Een flinke impuls voor een kleine, maar groeiende bedrijfstak, zeggen analisten.

NIEUWS - Een genetisch gemanipuleerde grassoort bedoeld voor golfterreinen is ontsnapt uit het proefveld in Oregon.

ACHTERGROND - De bureaucratische regels rond genetisch gemanipuleerde organismen kunnen nu wel worden afgeschaft, vindt de Utrechtse hoogleraar Huub Schellekens . „Dertig jaar experimenteren met GMO’s heeft geen doden opgeleverd.”

ACHTERGROND - Waarom zijn Zwitsers goed in geneesmiddelen? Netwerken, zeggen ze in Zwitserland. Want de constante innovatie moet het daarvan hebben. Het land heeft intussen de hoogste dichtheid aan biotechnologiebedrijven ter wereld.

ACHTERGROND - Het geduld van investeerders is op, de subsidies zijn vergeven, een beursgang durft bijna niemand aan. In de Nederlandse biotechnologiesector waait duidelijk een andere wind dan eind jaren negentig.

INTERVIEW - Bij genetische manipulatie met ‘soorteigen’ genen zou de regelgeving soepeler moeten. Behandel ze als gewone cultuurrassen, zegt de Wageningse hoogleraar Evert Jacobsen.

ACHTERGROND - Crucell maakte nooit winst, toch is de beurskoers in 2005 verdubbeld. De gewenste overname van de veel grotere vaccinmaker Berna moet Crucells ontwikkeling bespoedigen.

NIEUWS - Zwitserse boeren mogen de komende vijf jaar geen genetisch gemodificeerde gewassen en dieren kweken of telen. Dat hebben de Zwitsers gisteren bij referendum besloten.

NIEUWS - De terrorist die een aanslag wil plegen met biologische wapens kan zich die wapens praktisch gesproken per post laten bezorgen.

ACHTERGROND - De plantenfamilie van de vlinderbloemigen kan met hulp van bacteriën stikstof vastleggen uit de lucht. Biologen begrijpen sinds kort precies de genetica ervan. Tijd om het kunstje naar andere planten te verplaatsen, zegt onderzoeker Ton Bisseling.

NIEUWS - De Europese biotechnologische industrie blijft ver achter lopen op die van de Verenigde Staten. Dat blijkt uit een vandaag gepubliceerd rapport van het Britse onderzoeksbureau Critical I.

NIEUWS - De Europese Commissie gaat door met het goedkeuren van genetisch aangepaste gewassen en producten. Dit ondanks de diepe verdeeldheid van de EU-landen hierover.

NIEUWS - Een genetische mutatie die bij Australische schapen een kale plek in het kruis en de achterpoten geeft, kan het einde betekenen van een bloederige praktijk in de Australische schapenhouderij.

NIEUWS - De Rabobank gaat zich soepeler opstellen bij het verstrekken van kredieten aan bedrijven die zich met genetische modificatie bezighouden. De bank heeft hiertoe zijn gedragscode uit 2000 aangepast.

Het fokken van een genetisch veranderde kat die geen allergische reacties bij mensen oproept, wordt niet op voorhand verboden. Hoewel manipulatie van dieren voor sport of vermaak wordt verboden, zou een zogenoemde hypo-allergene kat volgens minister Veerman van Landbouw nuttig voor de samenleving kunnen zijn

Genetische manipulatie kan voedingsgewassen veranderen in spotgoedkope vaccins – om te beginnen in arme landen.

NIEUWS - Nederland heeft ten onrechte de Europese wetgeving over genetisch gemodificeerde organismen (GGO's) niet volledig overgenomen.

NIEUWS - Stuifmeel van genetisch gemanipuleerd gras kan zich over een afstand van 21 kilometer verspreiden, veel verder dan eerder werd aangenomen. Tegenstanders van genetische manipulatie vrezen dat de kunstmatige genetische veranderingen naar natuurgebieden uitlekken, als dit gras op grote schaal commercieel verkrijgbaar wordt.

NIEUWS - Amerikaanse en Zuid-Koreaanse onderzoekers hebben door genetische manipulatie een 'marathonmuis' gemaakt. Het dier blijft tweemaal zo lang in zijn tredmolen hollen als soortgenoten die niet genetisch zijn veranderd.

ACHTERGROND - Nu het aandeel gmo-gewassen op de wereldmarkt toeneemt, wordt het voor bioboeren vrijwel ondoenlijk nog volledig gmo-vrij te produceren. ,,Geheel gmo-vrij veevoer is een illusie. De landbouw is een open systeem.''

NIEUWS - Minister Veerman (Landbouw, CDA) wil de genetische modificatie van dieren voor sport of vermaak verbieden in de Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren.

ACHTERGROND - De Europese biotechnologie raakt steeds verder achter op de Amerikaanse. Oorzaak is een gebrek aan ondernemers. En investeerders zijn voorzichtig. ,,We dreigen ingehaald te worden door Azië.''

NIEUWS - De Amerikaanse zaadveredelaar Monsanto stopt met de ontwikkeling van genetisch gemanipuleerde tarwe. Dat heeft het bedrijf gisteren bekendgemaakt.

NIEUWS - Gebieden in Europa die zich `gentech-vrij' hebben verklaard, moeten wettelijke bescherming krijgen. Milieubeweging Friends of the Earth Europe hebben dat gisteren gevraagd aan de landbouwministers van de Europese Unie.

NIEUWS - Nu kan het nog: een genetisch gemanipuleerd lichtgevend visje uit Amerika importeren. Maar dat moet veranderen, vindt Tweede-Kamerlid H.J.Ormel (CDA). Hij wil minister Veerman (Landbouw) vragen binnen de EU te pleiten voor een importverbod op dieren die ,,puur voor het menselijk vermaak'' genetisch zijn gemanipuleerd.

Crucell heeft een bedrijf dat onderzoek doet naar gentechnologie overgenomen van de Universiteit van Amsterdam. De universiteit houdt er geld en een goede naam aan over.

Een nieuw ontdekt selectiegen kan transgene planten doden of juist laten overleven temidden van niet-genetisch gemodificeerde planten. Zweedse biotechnologen van het Umeå Plant Science Center, haalden het gen uit de gist Rhodotorula gracilis en brachten het over naar het modelplantje Arabidopsis thaliana, de zandraket.

Het stamcelonderzoek staat nog in de kinderschoenen, daarom is onderzoek met embryonale stamcellen van groot belang, menen Christine Mummery en Guido de Wert.

NIEUWS - Tachtig landen hebben gisteren overeenstemming bereikt over het etiketteren en documenteren van internationaal vervoerde ladingen met genetisch gemanipuleerde organismen (GMO's).

NIEUWS - Vanaf begin januari is in dierenwinkels in de Verenigde Staten een genetisch gewijzigd zebravisje te koop, dat door toevoeging van extra genen rood of groen fluoresceert.

HOOFDARTIKEL - Boeren houden niet van onkruid tussen de gewassen op hun velden. Onkruid heeft een negatieve invloed op de opbrengst en kan allerlei vormen van plantenziektes overbrengen op de cultuurgewassen.

NIEUWS - Genetisch gemanipuleerde gewassen (GMO's) kunnen het milieu beschadigen. Dat blijkt uit omvangrijke proeven met genetisch gemanipuleerd maïs, raapzaad en biet in opdracht van de Britse regering.

ACHTERGROND - Het onderzoek in Groot-Brittannië naar genetisch gemanipuleerde gewassen heeft de controverse weer aangewakkerd. De ,,onverwacht dramatische'' uitslag zorgt voor uitstel van commerciële teelt met zeker een jaar.

In en rond percelen met conventionele raapzaad en voederbiet komt een rijker planten- en dierenleven voor dan bij GM-raap en -biet.

NIEUWS - Vrouwelijke embryo's hebben al in een vroeg stadium eicellen. Die zouden gebruikt kunnen worden om een kind te maken. Een geaborteerde baby als moeder?

NIEUWS - Ondanks de slechte economische situatie zijn vorig jaar in Nederland 17 biotechnologiebedrijven opgericht. Daarmee komt het totaal aantal nieuwe biotech-bedrijven sinds 2000 op 61.

Amerikaanse biologen van de University of Wisconsin hebben voor het eerst menselijke embryonale stamcellen genetisch gemanipuleerd. Dit opent de mogelijkheid om stamcellen van de ene mens ook bij anderen te gebruiken.

Katoenplanten die door middel van genetische manipulatie resistent zijn gemaakt tegen insectenvraat, leveren in tropische en subtropische gebieden tachtig procent meer katoen dan traditionele varianten.

Vroeg of laat duiken geïntroduceerde genen uit genetisch gemanipuleerde gewassen op in conventionele gewassen van dezelfde soort of in nauwverwante onkruiden. Niet langer is de vraag òf er uitkruising plaatsvindt maar hoe erg dat is.

In wetenschappelijke kringen ontstond eind november 2001 grote commotie toen de onderzoekers David Quist en Ignacio Chapela in Nature publiceerden dat de moderne plantenbiotechnologie door uitkruising was doorgedrongen tot in de traditionele maïsrassen van Mexico.

De bacterie Mycoplasma genitalium kan niet leven als hij niet continu 'aan het infuus' ligt.

Onderzoekers in de VS beginnen aan een ambitieus project waarin ze uit losse moleculen leven wille opbouwen. Het experiment ligt tegen de grens van het technisch haalbare. In 2010 kan de kunstbacterie werkelijkheid zijn.

Met onderzoek aan genetisch gemanipuleerde muizen hebben Amerikaanse onderzoekers laten zien dat het waarschijnlijk mogelijk is koeien te fokken die geen gekke-koeienziekte meer kunnen krijgen.

Het Leidse biotechnologiebedrijf Pharming heeft ruim 8 miljoen euro extra financiering weten aan te trekken. Dat heeft het bedrijf vanochtend bekendgemaakt. Pharming, dat een jaar geleden uitstel van betaling aanvroeg, hoopt dat het hiermee van de ondergang is gered.

De Europese biotechnologie dreigt verder achter te raken op die van de Verenigde Staten. Terwijl landen als Brazilië en China met een inhaalrace bezig zijn. ,,Universiteiten en bedrijven zijn hier nog veel te vaak vijanden van elkaar.''

Diatomeeën produceren kiezelskeletjes met duizenden fascinerende vormen. Hun kunst doet nanotechnologen watertanden.

Tegenlicht: Gemiste kans. VPRO, Ned.3, 21.03-22.00u.

In zijn nieuwste boek wijst de Amerikaanse politiek-filosoof Francis Fukuyama op de gevaren van de biotechnologie. Hij pleit voor het stellen van grenzen aan genmanipulatie

Door cellen met ultrakorte laserpulsen te beschieten worden er kleine gaatjes in de celwand gebrand. Via die gaatjes stromen daarbij stukjes DNA de cel in. Na de laserbehandeling sluiten de gaatjes zich meteen, zonder zichtbare schade aan de cel (Nature, 18 juli).

Het Nederlandse bos is niet meer orgineel. Exotische boomsoorten verdringen inheemse soorten en buitenlands zaaigoed lengen het genetische erfgoed van autochtonen aan.

Om de functie van genen in verschillende stadia van ontwikkeling te kunnen bepalen is het handig ze naar believen aan of uit te kunnen zetten. Dankzij het werk van Amerikaanse onderzoekers kan dat nu heel gemakkelijk door cellen met verschillende kleuren licht te beschijnen (Nature Biotechnology, sept).

Genetisch gemanipuleerde virussen kunnen de superdunne bedradingen en structuren aanleggen in toekomstige elektronische en optische computerchips. Dat verwachten tenminste de onderzoekers van het Center for Nano and Molecular Science and Technology van de University of Texas. Zij veranderden bacteriofagen (staafvormige virussen die bacteriën infecteren) genetisch zodanig dat ze zich met hun uiteinde aan zinksulfidedeeltjes (ZnS) hechtten (Science, 3 mei).

Een DNA-computer heeft een logisch probleem kunnen oplossen, waarvan de berekening praktisch niet meer met de hand te doen is. Met moleculair biologische technieken wisten Amerikaanse onderzoekers de enige combinatie van twintig logische waarden (`waar' of `onwaar') te vinden die aan vierentwintig vooraf bedachte voorwaarden voldeed (Science, 19 april).

Nanotechnologen manipuleren individuele atomen en bouwen er nieuwe systemen voor data-opslag mee. Sinds kort gebruiken ze ook biologische bouwstenen. DNA bijvoorbeeld.

De embryowet die de Eerste Kamer gisteren heeft behandeld, kan met recht het laatste baanbrekende immateriële werkstuk van de paarse coalitie worden genoemd. Nu zich in de senaat een meerderheid aftekent voor deze wet, die het gebruik van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek, aspecten van kunstmatige voortplanting en medische toepassingen regelt, staat Nederland op de drempel van de aanvaarding van het klonen van menselijke cellen. Net als in de Tweede Kamer blijven de christelijke partijen – CDA, ChristenUnie, SGP – en een deel van Groen Links tegenstanders van deze medisch-ethische doorbraak. De nieuwe wet maakt het mogelijk om embryo's die overblijven na een reageerbuisbevruchting (zogenoemde restembryo`s) te gebruiken voor wetenschappelijke toepassingen. Hierdoor wordt het mogelijk zogenoemde stamcellijnen voor therapeutische toepassingen te isoleren. Dit was tot nu toe in Nederland verboden. Het verbod op de speciale kweek van embryo's voor onderzoek blijft vooralsnog gehandhaafd, maar voor opheffing van dat verbod is in de toekomst geen wetswijzinging meer vereist.

Als een muis twee genen (Cry1 en Cry2) mist, komt zijn biologische klok in het donker tot stilstand. Maar na een korte lichtpuls draait de klok nog precies een volledige cyclus.

Een ruime Kamermeerderheid van PvdA, CDA, GroenLinks, ChristenUnie, SGP en SP blijft zich verzetten tegen de invoering van een Europees octrooi op biotechnologische uitvindingen.

Rijst, het belangrijkste dagelijkse voedselproduct in de wereld, heeft zijn genetische code prijsgegeven. Onderzoeksteams van een Zwitsers bedrijf en een Chinees overheidsinstituut hebben de code deze week in het Amerikaanse tijdschrift Science gepubliceerd. De betekenis hiervan is groot: niet alleen rijst, ook andere granen kunnen met behulp van deze genetische kennis worden verbeterd. Hogere opbrengsten, betere weerstand tegen klimatologische omstandigheden, verrijkte voedingswaarde en bescherming tegen plantenziektes kunnen worden bevorderd. Met een wereldbevolking die de komende decennia van zes naar tien miljard mensen zal groeien, is dit een belangrijke stap in de agrarische biotechnologie.

Het einde van stier Herman dreigt. Pharming, het Leidse bedrijf dat eigenaar is van de beroemde genetisch gemanipuleerde stier en van twee gekloonde koeien Holly en Belle, kan het onderhoud (zo'n 36.000 euro per jaar) niet langer bekostigen.

De Dierenbescherming vraagt minister Brinkhorst (Landbouw) vandaag in een brief het leven van de genetisch gemanipuleerde stier Herman te sparen. Het dier dreigt het slachtoffer te worden van de penibele financiële situatie waarin zijn eigenaar Pharming verkeert. Het Leidse biotechnologiebedrijf kan de kosten van de verzorging van de stier en de twee gekloonde koeien Holly en Belle, jaarlijks 36.000 euro, niet langer dragen.

Het biotechnologiebedrijf Pharming is failliet en kan de verzorging van de genetisch gemanipuleerde stier Herman niet meer betalen. Alleen de hulp van een sponsor kan voorkomen dat Herman wordt geslacht en dat zijn huid naar natuurhistorisch museum Naturalis gaat, waar hij zal worden opgezet. Volgens F. de Loos van Pharming zijn er een aantal geïnteresseerden. ,,Van dierenartsen en boeren die ruimte beschikbaar willen stellen tot bedrijven die de kosten van de zorg op zich willen nemen.''

Een DNA-molecuul dat aan zijn complementaire keten bindt en er weer van loslaat is in principe een moleculaire schakelaar waarmee eiwitsynthese en enzymatische reacties aan en uit kunnen worden gezet. Een DNA-schakelaar kan ook een functie krijgen in DNA-computers. Onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology en het bedrijf Engeneos hebben zo'n DNA-schakelaar gemaakt die ze van afstand bedienen (Nature, 10 jan). Ze gebruikten een DNA-molecuul van 38 basen lang waarvan de zeven basen aan beiden uiteinden complementaire ketens vormen die dus aan elkaar kunnen binden tot een stukje dubbelstrengs-DNA. Aan het DNA zetten ze een goudkorreltje vast. Door dat vanaf afstand met een hoogfrequent elektromagnetisch veld op te warmen wordt ook het DNA-molecuul verwarmd. Boven een bepaalde overgangstemperatuur laten de complementair gebonden DNA-ketens elkaar los, ze dehybridiseren. Zakt de temperatuur dan hybridiseren de ketens weer.

Stier Herman mag blijven leven. Het genetisch gemanipuleerde dier, dat uitgroeide tot icoon van de Nederlandse biotechnologie, zal binnenkort definitief verhuizen naar het Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis in Leiden. De inmiddels elfjarige stier kan daar zijn oude dag slijten.

Het kabinet stelt onvoldoende voorwaarden aan de verdere ontwikkeling van biotechnologie, vindt de Tweede Kamer. ,,Alles hangt van de markt af.''

De Europese Commissie wil met een omvangrijk `actieplan' de ontwikkeling van biotechnologie en levenswetenschappen in de Europese Unie bevorderen. Zo moet worden voorkomen dat de Europese industrie verder achter raakt bij de Verenigde Staten.

Het kabinet gaat een ethisch toetsingskader ontwikkelen om toepassingen van gentechnologie te kunnen beoordelen. Dit heeft minister Pronk (Milieu) gisteren aangekondigd in de Tweede Kamer.

Een laagproductieve oerstam van de bacterie Streptomyces fradiae kan in één jaar worden opgekweekt tot een bacteriestam die voldoende antibioticum produceert om op industriële schaal te worden ingezet. Tot nu toe was daar zeker twintig jaar voor nodig. Een team van onderzoekers van de Amerikaanse bedrijven Maxygen en Eli Lily ontwikkelde de nieuwe techniek `genome shuffling', waarbij zeer veel bacteriën in één stap stukken DNA uitwisselen, zodat vele nieuwe combinaties ontstaan (Nature, 7 febr.).

President Bush liep er op eieren, maar het Amerikaanse biotech-bedrijf Monsanto heeft in China stevig voet aan de grond. Nergens buiten de VS groeit plantenbiotechnologie sneller.

Homoseksueel gedrag van genetisch gemanipuleerde mannelijke fruitvliegjes kan aan- en uitgeschakeld worden door één gen te activeren of stil te leggen. Dat blijkt uit onderzoek van neurobioloog Toshihiro Kitamoto van het Beckman Research Institute of the City of Hope in Duarte, Californië (Proceedings of the National Academy of Sciences, 15 sept).

Waar houdt biologische heldendom op en waar begint biologisch bedrog? Genetische manipulatie bij sporters is binnen een paar jaar een feit, conludeerden wetenschappers, ethici en sportleiders tijdens een congres in New York. Johan Olav Koss: ,,Er heerst een sfeer in de sportwereld waarin het niets uitmaakt dat je bedriegt. Als je maar wint.''

Het eiwit dat de spieren van trainende sporters tienmaal zo sterk maakt als spieren van ongetrainden is gevonden. Transgene muizen met een geïmplanteerd extra gen dat het eiwit CaMK maakt, kregen spieren met veel actieve mitochondriën (de energiefabriekjes van de cel). Hun spieren bevatten relatief veel spiervezels die geschikt zijn voor langdurige inspanning (type I spiervezels) en raakten ook minder snel vermoeid. En dat alles zonder dat ze hadden getraind.

Het Europees Parlement heeft gisteren ingestemd met vergaande voorstellen van de Europese Commissie voor etikettering en traceerbaarheid van genetisch gemodificeerde organismen (gmo's) en afgeleide producten. Op enkele punten wil het Europees Parlement aanscherping.

ROTTERDAM, 4 DEC. De overheid is de eerstaangewezene om grenzen te stellen bij ontwikkelingen op het gebied van genetisch onderzoek. Tegelijkertijd wordt de overheid nauwelijks in staat geacht om al die ontwikkelingen te volgen.

BOEKEN - De biotechnologische revolutie zet alles op losse schroeven wat we tot nu toe onder een 'mens' hebben verstaan. Dat zal de gangbare opvattingen over recht en moraal evenmin ongemoeid laten. Volgens Francis Fukuyama gaapt ons een morele afgrond aan.

ACHTERGROND - Organisaties vrezen dat het komend debat over biotechnologie ontaardt in een voorlichtingsactie over de voordelen van genetische manipulatie. Debatsleider en oud-minister Jan Terlouw over de grenzen tussen voorlichting en propaganda.

Genetisch onderzoek is een ethische kwestie, die in Duitsland met zijn nazi-verleden buitengewoon zwaar weegt. Vandaag debatteert de Bondsdag over het hoe, wat en waarom van genetisch onderzoek.