Rotterdam, 4 jan. Als kleine jongen hoorde Johan Ferrier van zijn in 1827 geboren overgrootmoeder nog de verhalen over haar slavenbestaan op de plantage. Grootmoeder van vaderskant was als zevenjarige in 1873 in Suriname aangekomen met de Lalla Rookh, het eerste schip met contractarbeiders uit Brits-Indië die na de afschaffing van de slavernij het werk op de plantages overnamen. Johan Henri Eliza Ferrier, die afgelopen nacht op 99-jarige leeftijd overleed, belichaamt als bijna geen ander de veelbewogen geschiedenis van zijn land.

Ferrier werd de eerste president van Suriname bij de onafhankelijkheid op 25 november 1975. In de jaren ervoor was hij gouverneur van het Nederlandse rijksdeel. De militaire coup van Desi Bouterse maakte in 1980 een einde aan zijn presidentschap.

Dat Ferrier eerst gouverneur en later president kon worden is opmerkelijk. Niet alleen z’n gemengde afkomst maakte Ferrier geschikt om de altijd gevoelige etnische tegenstellingen te overbruggen. Ferrier dwong bij iedereen respect af omdat hij altijd dienstbaar was aan de Surinaamse samenleving. Ook als onderwijzer, vakbondsbestuurder, mijnbouwdirecteur, onderwijsvernieuwer, padvindersleider, verhalenverteller en radiopionier. Eind jaren vijftig was hij in Nederland raadsadviseur van minister Cals van Onderwijs Kunsten en Wetenschappen. Hij lobbyde als Haagse topambtenaar met succes in Brussel om het Europese ruimteonderzoekcentrum naar Noordwijk te halen.

Ferrier dwong bij iedereen respect af.

Al op z’n zeventiende was Ferrier onderwijzer. In de afgelegen plantagedistricten zag hij dat kinderen van Hindostaanse en Javaanse contractarbeiders door het armzalige onderwijs nauwelijks kansen hadden. Dat kwam ook door bezuinigingen op het districtonderwijs van de Nederlandse koloniale overheid, die de kinderen slechts het hoognodige wilde bijbrengen voor een landbouwersbestaan. De toenmalige gouverneur verklaarde zelfs publiekelijk dat voor intellectuele vorming geen noodzaak bestond. Het leidde in Suriname tot verzet tegen dit beleid. Ferrier werd actief in de onderwijzersbond. Onderwijzen was volgens Ferrier vooral ook vorming.

Zijn proefschrift De Surinaamse samenleving als sociaal-pedagogische opgave, waarop hij in 1950 in Leiden promoveerde, moest bijdragen aan het „doen verdwijnen van de tegenstellingen door opvoeding en onderwijs”. Zo vertelde hij aan journalist John Jansen van Galen, die in 2005 zijn levensverhaal optekende in Laatste gouverneur, eerste president, De eeuw van Johan Ferrier, Surinamer. Als hoogste onderwijsambtenaar in Paramaribo nam hij zelf het initiatief. Hij startte kleuterscholen om kinderen al in een vroeg stadium Nederlands te leren. En er kwamen meer en betere onderwijzersopleidingen.

Ferrier ging in tegen de wens van sommigen om het Surinaams-Nederlands als onderwijstaal te gebruiken en niet het Algemeen Beschaafd Nederlands. Dat zou volgens hem tot nieuwe scheidslijnen tussen Surinamers leiden, die dan verschillende soorten Nederlands zouden spreken. En het zou de „Surinaamse jeugd hebben achtergehouden bij de Nederlandse”. Die kloof moest juist worden gedicht. In Latijns-Amerika had Ferrier te vaak een blanke en lichtgekleurde elite gezien, die zich van anderen weinig aantrok.

Het grote Anansiboek Als onderwijzer was Ferrier populair verteller van de verhalen over de spin Anansi. In 2002 publiceerde hij het succesvolle Het grote Anansiboek, waarvan hierboven de omslag is afgebeeld.

Niet dat hij de eigen etnische culturen in Suriname wilde ontkennen. Integendeel. Als onderwijzer was Ferrier populair verteller van creoolse ‘Anansitories’, die hij van zijn overgrootmoeder en anderen had gehoord. Het zijn de uit Afrika meegenomen verhalen van slaven over de spin Anansi die iedereen steeds te slim af is. In 2002 publiceerde Ferrier Het grote Anansiboek dat ook in Nederland een succes werd.

Ferrier werd in de oorlogsjaren politiek actief. In Suriname waren toen Amerikaanse troepen gelegerd ter bescherming van de voor de vliegtuigindustrie vitale bauxietwinning. Hij was een van de initiatiefnemers van de Unie Suriname, die met de leus ‘Baas in eigen huis’ meer zelfstandigheid voor de kolonie nastreefde. Zij voelden zich gesteund door de belofte van koningin Wilhelmina die op 7 december 1942 in een radiorede de koloniale gebieden meer zelfbestuur in het vooruitzicht had gesteld.

De Unie Suriname ging later op in de creoolse Nationale Partij Suriname (NPS). Toen de donkergekleurde Jopie Pengel als aanvoerder van de arme volkscreolen de leiding overnam, splitste een groep lichtgekleurde creolen zich af. Ook Ferrier behoorde tot de groep lichtgekleurden, maar hij bleef wel lid van de NPS. In 1955 werd Ferrier minister-president. Dat was een opmerkelijke stap omdat de oppositiepartijen – die de NPS van Pengel in de verkiezingen hadden verslagen – hem voor die post vroegen. Het illustreert het vertrouwen dat Ferrier in brede kring genoot. Toen hij jaren later kandidaat voor het gouverneurschap werd, kreeg hij ook steun van NPS-leider Pengel.

De onafhankelijkheid was „te haastig” gegaan. Maar Suriname was er wel „rijp” voor. Johan Ferrier

Als premier had Ferrier de overeenkomst met Alcoa tot stand gebracht, waarbij de Amerikaanse aluminiumgigant zich niet alleen verplichtte het bauxiet uit de grond te halen maar het ook in Suriname zelf te verwerken. Zo’n overeenkomst van eenontwikkelingsland met een multinational was in die tijd nog ongewoon.

Ferrier behoorde niet tot de groep creoolse nationalisten die in de jaren zeventig steeds krachtiger voor onafhankelijkheid pleitten. Maar toen de druk vanuit Nederland, vooral de PvdA, op Suriname groeide om voor onafhankelijkheid te kiezen, meende Ferrier dat zijn land „de eer aan zichzelf” moest houden. Hij speelde als gouverneur een bemiddelende rol in de verzoening voor de onafhankelijkheid tussen de creoolse leider Henck Arron en zijn hindostaanse tegenstrever Jaggernath Lachmon. Dat Ferrier president zou worden was een eis van de Hindostanen, die zich lang tegen onafhankelijkheid hadden verzet. Volgens Ferrier, die altijd zijn innige vriendschap met de koninklijke familie bleef koesteren, was de onafhankelijkheid „te haastig” gegaan. Maar Suriname was er volgens hem wel „rijp” voor.

Toen het land na de onafhankelijkheid politiek en economisch afgleed had Ferrier – vader van acht kinderen uit twee huwelijken (onder wie CDA-Kamerlid Kathleen Ferrier en schrijfster Cynthia McLeod) – altijd een oor voor Surinamers van hoog tot laag. Hij omschreef zichzelf met recht als „praatpaal” van de samenleving. Maar als ceremonieel staatshoofd had hij geen macht. Na de sergeantencoup van Bouterse op 25 februari 1980 weigerde Ferrier de grondwet buiten werking te stellen en het parlement te sluiten. Toen hij zes maanden later onder druk van militairen en burgerregering toch hiertoe werd gedwongen, legde hij zijn functie neer en vertrok naar Nederland.

Surinamers hielden altijd waardering voor de politicus die nooit voor de bühne koos, maar liever als stille kracht aan het welzijn van de samenleving werkte. In 2000 werd Ferrier gekozen tot Surinaamse ‘Politicus van de Eeuw’.