München, 1 dec. Medeaanklager Mary Richheimer-Leyden van Amstel (70) moet naar voren komen om te getuigen. Ze legt haar verklaring onder ede af in het Nederlands, dat door een tolk in het Duits wordt vertaald.

Mijn ouders, zegt ze met heldere stem, zijn in Sobibor omgebracht. „Dat waren Louis Leyden van Amstel, geboren op 12 juli 1910 en vergast op 9 juli 1943, en Esther Leyden van Amstel-Worms, geboren op 21 augustus 1902 en vergast op dezelfde dag als mijn vader. Ik ben als tweeënhalfjarige ondergedoken en heb pas na de oorlog begrepen dat mijn ouders dood waren. Dat kwam omdat ik niet werd opgehaald op het adres waar ik was ondergebracht. Familieleden heb ik niet meer, die zijn allemaal in Sobibor vermoord: mijn opa en oma, mijn tante Rebecca en m’n nichten Marianne en Heintje. Ik heb aan geen van hen herinnering. Ze woonden in Amsterdam”.

Mary Richheimer heeft bij haar huwelijk, toen ze twintig jaar oud was, twee uittreksels gekregen van treintransportlijsten vanuit het Nederlandse concentratiekamp Westerbork naar Sobibor. Daaruit kon ze concluderen dat haar ouders en overige familieleden waren vermoord.

Veel en gedetailleerde vragen

Rechter Ralph Alt en ook de advocaat van Demjanjuk stellen veel en gedetailleerde vragen. Een van de medeaanklagers, Paul Hellmann, zegt later dat hem dat verrast. „We hebben aanvankelijk te horen gekregen dat maar een paar vragen konden verwachten. Maar dit gaat veel verder en dieper”.

Waartoe dat kan leiden, toont het verhoor van medeaanklager en getuige Rudie Cortissos (70). Ook hij moet van rechter Ralph Alt vertellen wie hij in Sobibor heeft verloren. „Mijn moeder”, zegt Cortissos in het Duits. Na nog enkele vragen haalt hij een vergeelde brief uit zijn binnenzak en toont die aan de rechter. „Dit is een brief die mijn moeder aan mijn vader en mij schreef. We waren op twee verschillende plekken ondergedoken. Het is haar laatste brief”, zegt hij met verstikte stem en barst in snikken uit. De geschiedenis van de brief en de inhoud zijn aangrijpend.

Laatste brief

Cortissos’ moeder schrijft met potlood in de op 17 mei 1943 gedateerde brief dat ze met 2.500 mensen in de trein richting oosten snelt. “Het is maandagavond en ik ga op de trein”. Ze weet zeker dat ze zal overleven en is berustend over haar deportatie. Daar is nu niets meer aan te doen. Ze sluit af met: “Ik hoop je gauw te zien. Vele kussen. Dag schat”.

De brief is geadresseerd aan een zekere Greetje Knuyt, Parnassusweg 14 in Amsterdam. Rudie Cortissos’ moeder heeft hem uit de trein van Westerbork naar Sobibor geworpen, in de hoop dat de brief zou worden gevonden. Dat is gebeurd. Slechts enkele dagen later komt hij op de plek van bestemming aan, en nog weer wat later bij de vader van Cortissos. Het is onbekend wie de brief op een treintalud ergens in Nederland heeft gevonden.

Emotie en stilte

Rudie Cortissos wordt na zijn verhaal geëmotioneerd en ondersteund door een gerechtsdienaar weggevoerd uit de rechtszaal. Het is muisstil. De verdachte John Demjanjuk ligt roerloos op z’n zij op de inmiddels gebruikelijke mobiele brancard. Hij is gekleed in een bruinleren jack. Een tolk vertaalt voor hem Cortissos’ verhaal. Hij heeft net als gisteren zijn blauwe honkbalpet op. Hij houdt die met zijn linkerhand stevig vast, alsof het in de zaal opeens hard is gaan waaien.

Proces-Sobibor

Na Rudie Cortissos worden de medeaanklagers en getuigen Martin Haas en David van Huiden gehoord. De moeder van Haas is in Sobibor vermoord, zijn vader in Auschwitz. Hij is na de oorlog naar Amerika geëmigreerd en heeft pas tien jaar geleden de details over het lot van zijn ouders vernomen. “We wilden het niet weten. We leefden voor de toekomst – en dat was ook goed”, zegt hij.

David van Huiden (78), wiens stiefvader Maurits en moeder Rosa in Sobibor zijn vergast, evenals zijn zuster Josefien, doet in het Duits verslag van wat volgens hem „de grote leugen” van de Tweede Wereldoorlog is geweest: „Dat onze ouders en familie zouden terugkomen. Ze gingen immers naar het oosten om te werken. Dat was niet waar; het was gelogen. Ik was er tot na de oorlog vast van overtuigd dat mijn vader en moeder zouden weerkeren”.

De waarheid was grimmiger. Van Huidens ouders en zus konden, zoals hij het zelf met bijtend sarcasme zegt, gebruik maken van „de perfecte door-to-doorservice van de nazi’s. Van ons huisadres via Westerbork met de trein naar de gaskamers van Sobibor”. Van Huiden is ook degene die deze emotionele procesdag treffend samenvat: „Dit is voor mij niet het proces-Demjanjuk. Wat interesseert mij die oude man nog? Dit is voor mij het proces-Sobibor. Hier kunnen wij ons verhaal vertellen over wat daarginds met onze familieleden is gebeurd”.

Demjanjuk begint zich op zijn brancard te bewegen en zegt iets tegen een arts. Die zegt even later tegen de rechter dat het met „Herr Demjanjuk” op dit moment niet zo goed gaat. De zitting wordt geschorst.