Die opstand, waaraan 220 Joden deelnamen, brak uit in 1943 toen de nazi’s met de liquidatie van het getto begonnen. De rebellie werd neergeslagen, vrijwel niemand overleefde. Een jaar later nam Edelman ook deel aan de Opstand van Warschau, toen het Poolse verzetsleger AK (Armia Krajowa) de Duitsers tevergeefs uit de Poolse hoofdstad probeerde te verdrijven.
Elk jaar legde Edelman bloemen bij het monument voor de Joodse Opstand in Warschau. „Het zijn 220 namen”, zei hij. „Dat is niet moeilijk te onthouden.” Vrijwel tot aan het einde van zijn leven werkte hij als cardioloog in het stadsziekenhuis van Lódz, zijn woonplaats.
Edelman was een uitgesproken atheïst. „God bestond helemaal niet in het getto”, zei hij in een van zijn laatste interviews. „Hoe kan een hongerig mens in een concentratiekamp geloven dat God het zo wil. Nee, de mens wil het zo.”
Edelman zou altijd blijven vechten voor tolerantie en vrijheid. Na de Tweede Wereldoorlog werd hij een prominente dissident in de strijd tegen het communisme. Zijn vrouw verliet Polen in 1968, toen het communistische regime, na studentenprotesten, een antisemitische haatcampagne begon. Maar Edelman bleef, naar eigen zeggen om de herinnering aan de Joodse Opstand levend te houden. In de jaren zeventig was hij actief in de vrije vakbond Solidariteit van Lech Walesa.
Edelman werd in 1919 geboren in Homel, een Pools plaatsje dat door grensverschuivingen na 1945 in het huidige Wit-Rusland terecht kwam. Op jonge leeftijd sloot hij zich aan bij de Bund, de Joodse en socialistische vakbond in het toenmalige Polen. Die bond zou later een belangrijke rol spelen in het verzet tegen de nazi’s.
In het getto van Warschau, dat functioneerde tussen 1940 en 1943, zaten aanvankelijk een half miljoen Joden op elkaar gepakt. Toen de Duitsers in 1943 aanstalten maakten om de resterende 60.000 overlevenden ook naar vernietigingskampen te sturen, werd besloten tot een opstand. De slecht bewapende, ongetrainde rebellen hielden een maand stand.
„De opstand was uitzichtloos, maar we wilden laten zien dat je tegen nazi’s kon vechten”, zou Edelman later zeggen. De leiders van de opstand pleegden zelfmoord, Edelman wist via riolen met een klein groepje te ontsnappen naar de Poolse kant van Warschau. Na de twee opstanden in 1943 en 1944 werd de Poolse hoofdstad voor bijna 90 procent met de grond gelijk gemaakt door de Duitsers.

AEX: 317,06 












