Een drijvende vliegtuigstoel, een oranje boei en plassen kerosine: Braziliaanse militaire vliegtuigen hebben vanmiddag de wrakstukken gelokaliseerd van de Airbus A330-200 van Air France. De Braziliaanse minister van Defensie Nelson Jobim bevestigde vanavond dat het om brokstukken van de Airbus gaat.

Het toestel moet in de nacht van zondag op gisteren zijn gecrasht, op weg van Rio de Janeiro naar Parijs, in de Atlantische Oceaan. Maar omdat de bemanning niets van zich had laten horen – ook niet het noodsignaal Mayday Mayday Mayday, dat wijst op de zwaarste crisissituatie – was een ongeluk nog niet helemaal zeker.

Nu wel, het vliegtuig, vlucht AF447, is neergestort in de Atlantische Oceaan, ongeveer 1.000 kilometer uit de kust van het vasteland, bij de Braziliaanse eilandenarchipel Fernando de Noronha. Van de 228 inzittenden wordt aangenomen dat ze allen zijn omgekomen. Onder hen 61 Fransen, 58 Brazilianen en passagiers uit verscheidene andere landen, onder wie twee Nederlanders.

De enige tekenen dat er aan boord van het toestel iets goed mis was kwamen gistermorgen vroeg bij de technische dienst van Air France in Parijs binnen, via de boordcomputers van het toestel, die, zoals bij alle moderne verkeersvliegtuigen, automatisch signalen doorgeven zonder tussenkomst van de bemanning. De Airbus bevond zich op dat moment boven een uitgestrekt gebied, tussen Zuid-Amerika en Afrika, dat niet is gedekt door de luchtverkeersleiding van enig land. Piloten hebben op grote delen van dit traject geen direct contact met verkeerstorens. Ook de radar volgt de toestellen niet. Dit is een normale situatie en leidt vrijwel nooit tot problemen: de koers van de vliegtuigen ligt vast en ze kunnen op geen ander verkeer kruisen. Pas bij het naderen van de bewoonde wereld wordt het radiocontact weer belangrijk. Toen dat gisteren niet gebeurde wisten de technici in Parijs dat de signalen van de boordcomputers er op hadden gewezen dat het vliegtuig in grote moeilijkheden was.

Nu het toestel is gevonden zullen de autoriteiten alles in het werk stellen om de zwarte dozen, die via transponders signalen uitzenden, omhoog te halen. Hierin zitten de geluidsbanden van de gesprekken uit de cockpit en een computer waarop de technische vluchtgegevens staan. Bij veel vliegtuigongelukken kon aan de hand van de zwarte dozen de oorzaak worden achterhaald. De Franse regering heeft inmiddels een gespecialiseerd schip naar het gebied gezonden, dat onbemande duikboten de diepte in kan sturen. De Airbus ligt mogelijk 7.000 meter onder het wateroppervlakte.

Over de oorzaak van de ramp bestaat nog steeds grote onduidelijkheid. Was het een terroristische daad? Waarschijnlijk niet, want meestal wordt de verantwoordelijkheid voor een aanslag vrij snel opgeëist en dat is niet gebeurd.

Een menselijke fout? Air France heeft een zeer betrouwbare staat van dienst. De laatste grote crash van een toestel van de maatschappij was in 2000, toen een Concorde bij Parijs verongelukte. Daarbij kwamen alle 109 inzittenden om het leven. En de Concorde was een oud toestel, dat niet lang daarna werd afgedankt.

De verongelukte Airbus A330 was pas vier jaar oud en voorzien van alle moderne elektronica en veiligheidsvoorzieningen. De gezagvoerder op de vlucht was zeer ervaren. Ook het onderhoud van Air France aan zijn vloot staat bekend als uitmuntend.

Leidde blikseminslag, hevige turbulentie, dan wel een combinatie van beide er dan misschien toe dat het toestel neerstortte? De weeromstandigheden in het gebied, tussen Brazilië en West-Afrika, staan bekend als verraderlijk. Het gebied rondom de evenaar heet ‘intertropische convergentiezone’, waar vaak sprake is van zwaar onweer en grillige luchtbewegingen. „Maar dat is niet nieuw. Piloten weten dat en vliegen er meestal keurig omheen”, zegt Benno Baksteen, voormalig verkeersvlieger van KLM en tegenwoordig voorzitter van het Platform Duurzame Luchtvaart.

Ook als het vliegtuig wel een blikseminslag te verduren krijgt, hoeft dat nog geen probleem te zijn, zegt Baksteen. „Een vliegtuig is als een Kooi van Faraday. De elektrische lading wordt opgevangen en verlaat het toestel weer als een bundel. Het enige dat je naderhand zult zien zijn kleine gaatjes of schroeiplekken. En die worden weer gerepareerd.”

In de moderne burgerluchtvaart is maar een geval bekend waarbij een vliegtuig aantoonbaar crashte door blikseminslag: een Boeing 747, geleasd door het Iraanse leger, die in 1976 neerstortte bij Madrid. Baksteen houdt nog wel rekening met een dubbele, gelijktijdige klap: bliksem én zware turbulentie. „Maar het blijft onwaarschijnlijk.”