Washington, 22 mei. Voor koppensnellers was het gisteren eenvoudig. Obama wil Guantánamo Bay nog steeds binnen een jaar sluiten, ex-vicepresident Cheney niet. In werkelijkheid groeit onder medestanders het besef dat Obama’s aanpak minder van Bush en Cheney zal afwijken dan nu lijkt.

De terreurgevangenis op Cuba gaat onder hem misschien dicht, maar de praktijk van het gevangenenkamp – onbeperkte detentie zonder uitzicht op een proces – blijft naar alle waarschijnlijkheid intact. Want de president hield gisteren nadrukkelijk de mogelijkheid open dat hij een aantal van de 240 verdachten die nu nog vastzitten voor altijd en zonder berechting wil vasthouden.

Het gaat volgens Obama om mensen die niet vervolgd kunnen worden maar trouw hebben gezworen aan Osama bin Laden of de terreurstrijd om andere redenen willen voortzetten. „Ik zal nooit personen vrijlaten die de Amerikaanse bevolking in gevaar brengen”, zei Obama.

Een aanpak die „het beeld oproept dat we Guantánamo naar de VS verplaatsen”, zegt Sarah Mendelson van het Center for Strategic and International Studies, die met specialisten uit beide partijen een veelbesproken plan uitwerkte om ‘Gitmo’ te sluiten. Obama’s ideeën zouden tot een herhaling van de recente geschiedenis leiden. „We roepen enorme minachting over ons af. Ook krijgen we opnieuw de eindeloze beroepsprocedures van de laatste jaren.”

Volgens Mendelson kwam Obama’s toespraak gisteren toch al veel te laat. Sinds Obama de sluiting in januari aankondigde boekte zijn regering nauwelijks vooruitgang met het plan. Hij gaf het initiatief uit handen, zegt ze, en kan nu alleen nog scherven rapen.

Overleg met Europese landen – vorig jaar mede door Mendelson geïnitieerd – over de overdracht van verdachten had amper resultaat. Hoewel België vandaag bevestigde dat het een aantal van hen zal opnemen. De aanwijzing van een speciale afgezant voor de sluiting, in maart, leidde pas vorige week tot zijn formele benoeming. Ook kondigde Obama aan dat hij de omstreden militaire commissies op Gitmo, die verdachten berechten zonder ze inzage in het bewijs te geven, wil handhaven.

Intussen maken Republikeinen er al weken een punt van dat Gitmo-gevangenen niet op Amerikaans grondgebied worden toegelaten. Het leverde de Republikeinen begin deze week een eerste succes in maanden op: de Senaat weigerde Obama het geld voor binnenlandse opvang van Gitmo-gevangenen.

Zodoende zit Obama aan alle kanten klem. Hij zei gisteren dat de „rotzooi” van Gitmo het gevolg is van politici die zich na 9/11 lieten leiden „door angst in plaats van een vooruitziende blik”. „Het bestaan van Gitmo creëerde meer terroristen in de wereld dan er ooit zijn vastgehouden”.

Zijn regering wordt overspoeld met juridische procedures – en een heldere uitweg ontbreekt. Volgens Obama vallen de 240 gevangenen in vijf groepen uiteen. De eerste kan strafrechtelijk worden vervolgd in de VS. De tweede wordt vervolgd via het omstreden systeem van militaire commissies. De derde – 21 gevangenen – wordt vrijgelaten. De vierde – vijftig gevangenen – kan „veilig worden overgebracht naar een ander land” (lees Europa). De vijfde is de meest omstreden groep: tegen hen is geen vervolging mogelijk, zegt Obama, maar hij wil ze niet vrij laten.

Het probleem van deze aanpak zit volgens Mendelson niet alleen in de laatste groep. Ook de handhaving van de commissies, die Obama deels wil hervormen, heeft haar „hogelijk verbaasd”. Toen zij vorig jaar een blauwdruk maakte voor de sluiting sprak ze met beide partijen. „Nooit is voorgesteld terug te gaan naar de commissies. Dat was geen optie. Dus het is verbluffend dat dit toch gebeurt, zeker omdat we weten dat alle zaken afgedaan kunnen worden voor federale en militaire rechtbanken.”

Volgens haar is de invloed „van een bepaalde groep medewerkers van Defensie” op Obama groter dan verwacht. „Het is duidelijk dat binnen Defensie veel mensen bang zijn voor vrijspraak. Ze willen mensen gewoon opsluiten en denken dat dit via de militaire commissies wel lukt.” Gevolg is dat Obama zich nu bedient van twee conflicterende modellen. Aan de ene kant wil hij Gitmo sluiten en zo het recht in ere herstellen („daar is hij zeer eloquent over”), aan de andere kant moffelt ook Obama elementaire burgerrechten weg voor bepaalde verdachten.„Het is nauwelijks met elkaar in overeenstemming te brengen”, zegt Mendelson.

En de kans is reëel dat daardoor ook de sluiting van Gitmo zelf in gevaar komt. EU-lidstaten zouden gemiddeld twee Gitmo-gevangenen per land moeten opnemen om Obama van de vijftig gevangenen af te helpen die voor overplaatsing in aanmerking komen. „Het kan natuurlijk zijn dat mensen in Europa nog steeds zo geïmponeerd zijn door Obama dat ze hem altijd willen helpen. Maar ik kan me ook voorstellen dat Europeanen bezorgd raken, zoals Obama’s binnenlandse critici. Zij zeggen nu: dit kun je geen heldere breuk met het verleden meer noemen.”