Mededogen met ons onvermogen
David Van Reybrouck Foto Vincent Mentzel
‘Bas, ben je er nog? Hallo, Bas! Kan iemand een ambulance bellen?’ Bas Heijne kon de Vlaamse schrijver en AKO Literatuurprijswinnaar David van Reybrouck nauwelijks bijhouden tijdens hun twittergesprek gistermiddag. Van Reybrouck: 'Hou je er nu al mee op Bas, ik raakte pas op dreef. Ik heb nog wel even!'
David van Reybrouck had NW nog niet helemaal uit toen hij gistermiddag tussen 16:00 en 17:30 met Bas Heijne op Twitter in gesprek ging over Zadie Smiths roman NW. De roman stond deze oktober centraal in Heijnes twitterleesclub #twitlit. ‘Zit op driekwart’, twitterde Van Reybrouck. ‘Vanavond is-ie uit.’
Het was de eerste roman van Zadie Smith roman die Van Reybrouck las. Alleen maar gunstig, volgens Van Reybrouck: ‘Dat had trouwens een groot voordeel: ik las niet met 
de last van de verwachting’. Wel vond Van Reybrouck het lastig het ‘leestempo’ van NW in te schatten. ‘Traag begin, snel midden, traag einde. Bij Simenon weet je na tien blz: ok, nog 4 uur lezen. Bij Zadie Smith niet. Totaal onvoorspelbaar.’
Van Reybrouck gaf Bas Heijne te kennen ‘heel open’ de opmerkelijke vorm en structuur van NW tot zich te hebben genomen. Op beide is veel kritiek geweest. Van Reybrouck vond het een verademing: 'eindelijk nog een Brit die durft. Was dat Bookerprize-proza kotsbeu’. ‘Tien jaar geleden las ik veel Britse romans, nu verveel ik me dood. Zo braaf, zo weinig avontuur.’
Haar vorm, de taaiheid van NW, maken Smith volgens Van Reybrouck alleen maar interessant. Moby-Dick en Ulysses zijn ook taai. 'Al veel te veel afgelikte auteurs in Angelsaksische wereld’, schreef Van Reybrouck. Bovendien is NW volgens de AKO-winnaar ‘vormelijk interessant en inhoudelijk relevant. Hoe vaak heb je dat eigenlijk?’
Van Reybrouck noemde de intentie van Smiths roman ‘groots’. Waarom, wilde Heijne weten: ‘Botweg, wat wil ze?’. Van Reybrouck: ‘Wat wil ze? De tijd vatten. De stad. De wereld. Ons onvermogen. Ons verlangen. De wereld die krimpt en verkruimelt. Oppervlakkig: de moeizaamheden van het interculturele. Geeuw. Dieper: ons gesukkel, aandoenlijk en verwoestend.’ De vorm prikkelde Van Reybrouck: ‘Wat taal met levens doet. Wat stress met taal doet. Dat vangt ze als geen ander. Wat een enorme empathie heeft ZS!’
In zijn gesprek met Van Reybrouck benadrukte Heijne dat afkomst in NW een grote rol speelt, ‘groter dan personages en de samenleving willen toegeven’. Van Reybrouck ziet in Smith een Emile Zola: ‘Zadie als eerste “neonaturalist”. Zadie meets Zola. Afkomst determineert. Totaal taboe in rechts Engeland: wie wil, kan.’ Volgens Van Reybrouck erkent Smith dat sociale grenzen 
reëel zijn. Nathalie, die de armoedige wijk uit haar jeugd verruilt voor een betere buurt en een goede baan als advocate, ontstijgt haar afkomst slechts in vorm. ‘Vandaar: ellende’, twitterde Van Reybrouck. Femke Halsema typeerde de roman daarom als een realistische roman. Van Reybrouck vindt de roman somber: ‘die blijheid zijn we toch allang voorbij. Scheffer in Nederland, etc. Smith is moedig: geen cynisme. Ze heeft ‘mededogen met ons onvermogen’, volgens Van Reybrouck.
Heijne schreef te geloven dat NW dieper snijdt dan ambitieuze, panoramische romans als The Corrections en Freedom van de Amerikaanse auteur Jonathan Franzen omdat ze opzichtig de ‘grandioze ambitie in de zin van overzichtsroman a la Franzen mijdt’. ‘De grote verhalen zijn terug van nooit weggeweest, Bas’, was de reactie van Van Reybrouck. ‘Ook proza moet die willen vertellen. Claus, Franzen, Konrad.’ Volgens Heijne is het knap lastig die grote verhalen vandaag de dag nog te vertellen. Heijne: ‘NW weerspiegelt dat’. Van Reybrouck: ‘Zo is het. En dan zoeken nieuwe verkenners naar nieuwe vormen’. Toch was de ‘kerf’ van The Corrections bij Van Reybrouck dieper. Heijne kon daar begip voor opbrengen: ‘vond Corrections bij vlagen erg goed, maar ook braaf in zijn mooie literaire ambitie.’ Een probleem van veel auteurs, volgens Heijne: ‘probleem is vaak dat schrijvers een model van kwaliteit kiezen, en ondanks alle talent toch voorspelbaar zijn’. Van Reybrouck: ‘Maar dan: Houellebecq, Grunberg, Coetzee, Zadie Smith’.
Uiteindelijk was Van Reybroucks eerste kennismaking met Smith via Bas Heijnes twitterleesclub #twitlit was een succes: ‘Als artieste beviel ze me zeer. Wie durft, kan niet mislukken.’
Bas Heijne zou vanavond, om 19:30, met Zadie Smith zelf op twitter in gesprek gaan over haar eerste roman in zeven jaar. Wegens storm Sandy heeft Smith dat gesprek tot nader order moeten uitstellen. Voor actueel nieuws, volg Heijnes tweets over zijn twitterleesclub op @NRCTwitlit en #twitlit.
Geinteresseerd geraakt in Zadie Smith roman NW ? De roman is bij NRCLux te bestellen.