‘Voorspelde je Auschwitz dan geloofde niemand je’
Theodore Dalrymple (Foto Marco Bakker)
Theodore Dalrymple opende zaterdag een J.G. Ballard-festival met een lezing over de schrijver. „Hij hing met een vlag uit het raam om de mensheid te waarschuwen voor naderend onheil.”
Een paar jaar geleden reed Theodore Dalrymple over de drukke North End Road in Londen. Het was warm, de claxonnerende auto’s stonden bumper aan bumper en vlakbij begonnen automobilisten elkaar uit te schelden. In een mum van tijd was een plek in het hart van de beschaafde wereld veranderd in een plek waar mensen elkaar de kop in leken te willen slaan.
„En ik dacht alleen maar: ik ben in Concrete Island beland, J.G. Ballards roman over een man die na een verkeersongeluk tussen een aantal rijbanen belandt en daar door het voortrazende verkeer niet meer vandaan komt. Een rustig, alledaags moment leek opeens om te slaan in iets barbaars. Dat is Ballard ten voeten uit.”
Dat Dalrymple, de schrijvende Britse arts en psychiater die bekend werd met cultuurkritische boeken als Leven aan de onderkant en Beschaving of wat er van over is , een liefhebber is van Ballards werk is al langer bekend. In Profeten en charlatans (2009) schreef hij al dat „geen enkele hedendaagse schrijver onze malaise treffender weet te verwoorden dan J.G. Ballard”. Staten die burgers met technologische hulpmiddelen intimideren en reguleren, een volstrekt gebrek aan moraal onder burgers, een beschaving in verval: Ballard beschreef het volgens Dalrymple allemaal haarfijn. Zaterdag gaf Theodore Dalrymple in Paradiso in Amsterdam een lezing over Ballard, bij de opening van een Ballard-festival van een maand lang.
Waarom spreekt Ballard u zo aan?
„In het voorwoord van Crash zegt Ballard dat de twintigste eeuw getypeerd kan worden als een verbintenis van rede en nachtmerrie. Hij liep als schrijver voor de troepen uit en beschreef waar bepaalde ontwikkelingen in de westerse wereld in de toekomst toe zouden leiden. Achter dat zoeken ging het besef schuil dat de beschaving teer is en plotseling kan verdwijnen. Het zal niet verbazen dat ik me daarin kan vinden.”
Schreef Ballard sciencefiction?
„Dat denk ik niet. Ik zie hem als een schrijver van de dystopie, zoals ook 1984 van George Orwell een dystopisch boek is. Ballard heeft de toekomst gezien, lang voordat wij die zagen, en daarvan een impressie beschreven. Hij is een soort moderne Jonathan Swift. In Gulliver’s Travels wordt oorlog gevoerd over hoe een ei gegeten dient te worden. Hij overdrijft, zeiden sommigen, zo ver zal de mens nooit gaan in z’n kwaad. Maar stel je voor dat in 1900 de plannen voor Auschwitz waren ontvouwd. Niemand zou geloofd hebben dat het ooit werkelijkheid zou worden.”
Denkt u ook niet dat Ballard voornamelijk herinnerd zal worden door de verfilmingen door Steven Spielberg en David Cronenberg?
„Hoeveel waardering ik ook heb voor Ballard, ik zie hem niet als een buitengewoon begenadigd literair auteur in de klassieke zin des woords. Hij heeft bijvoorbeeld geen onvergetelijk personage gecreëerd. Je moet hem zien als iemand die met een vlag uit het raam hing om de mensheid te waarschuwen voor naderend onheil.”
In Ballards ‘Millennium People’ komt de middenklasse van een land uit verveling in gewelddadig verzet. Schoot dat werk u nog wel eens te binnen bij de protesten van bijvoorbeeld Occupy?
„Ik denk niet dat Occupy uit verveling is geboren. Eerder uit de angst om het in de toekomst economisch niet meer goed te hebben. De protesten in Millennium People zijn eerder te vergelijken met de dierenrechtenbeweging of klimaatactivisten. Volgens mij laten ze alleen maar zien dat mensen ongeacht economische voorspoed altijd een hoger doel nastreven.”
Klik hier voor meer informatie over de ode die deze maand in De Melkweg en Paradiso aan J.G. Ballard wordt gebracht.