De kwestie leek enkele weken geleden nog een stille dood te sterven. De wens van een aantal politieke partijen, waaronder regeringspartij PvdA, om te onderzoeken wat precies de achtergronden van de politieke steun aan de Amerikaans-Britse invasie in Irak in 2003 waren geweest, was na jaren van discussie uitgedraaid op een achterhoedegevecht. Nadat de PvdA de wens tot zo’n onderzoek bij de kabinetsformatie noodgedwongen moest inslikken omdat het CDA en premier Balkenende mordicus tegen zijn, was er noch in de Eerste noch in de Tweede Kamer een meerderheid.

Vorige maand veranderde de situatie plotseling, toen de senaatsfractie van de VVD haar standpunt wijzigde. Het kabinet had tientallen vragen uit de Eerste Kamer zó langzaam en zó onbevredigend beantwoord dat de liberalen hun steun uitspraken aan een onderzoek. Het DJZ-memo dat deze krant afgelopen weekend publiceerde en dat enkele weken na het begin van de oorlog werd geschreven, verhoogt de politieke druk alleen maar.

In de eerste plaats vanwege de inhoud. De juristen, gespecialiseerd in volkenrecht, zetten nog eens op een rij waarom er in hun optiek geen goede juridische onderbouwing is voor de politieke steun aan de inval. Die vond plaats zonder een VN-Veiligheidsraadresolutie die geweld toestond.

Nieuw was die visie niet. Al in 2004 lekte uit dat juristen van Buitenlandse Zaken maar ook van het ministerie van Defensie al vóór de oorlog twijfels hadden geuit over de rechtsgrond ervan. Maar in dit memorandum staat het wel heel stevig. En, meest saillant: het is geen ‘algemeen advies’, maar het bekritiseert het hart van de juridische redenering van het kabinet, onlangs door premier Balkenende nog eens beschreven in de antwoorden aan de Eerste Kamer.

De redenering van het kabinet houdt kortweg in dat geweld gebruiken in Irak, zonder een aparte resolutie, wél kon. Eerdere resoluties uit de Golfoorlog zouden dat impliceren en ook legitimeren. Bovendien was er al eens eerder, zonder expliciete ‘geweldsresolutie’, gewapend opgetreden: in Kosovo. Beide redeneringen worden in het memo van DJZ beargumenteerd van tafel geveegd.

Natuurlijk kon het kabinet dat negeren en een eigen afweging maken. Maar dat roept wel een prangende vraag op: wat was destijds dan wél de „sluitende juridische redenering” waarop het kabinet zich baseerde? Wie leverden daarvoor de argumenten en hoe heeft de afweging precies plaatsgevonden?

Los van de inhoud springt ook de reden dat het memo werd geschreven in het oog. De juristen schrijven dat hun is verzocht „een zo goed mogelijke juridische onderbouwing te geven van het Nederlandse standpunt”. Als ze daarmee hadden volstaan, betogen ze, zou toenmalig minister De Hoop Scheffer „onvoldoende geïnformeerd” zijn geweest. Vandaar dat ze hun eerder geuite, kritische mening uitvoeriger wilden onderbouwen. De boodschap lijkt: nu de oorlog is begonnen, willen we nog één keer, onbelast, uitleggen hoe het zit.

Niet voor niets benadrukt DJZ „een waarschuwende functie” te hebben als de grenzen van het volkenrecht „overschreden dreigen te worden”. Blijkbaar vonden de juristen dat hun mening een te ondergeschikte rol speelde.

Die frustratie spreekt ook uit het commentaar dat een van de DJZ-ambtenaren op het document schreef toen de toenmalige secretaris-generaal besloot de notitie door te geleiden naar het archief. „Het audite et alteram partem (hoor en wederhoor, red.) geldt hier kennelijk niet”, staat er op het memo.

Dat brengt een derde opmerkelijk element naar voren: de gang van zaken op het departement. Het memo heeft de minister nooit bereikt, althans niet via de formele weg. Waarom dat niet gebeurde en of de minister mondeling op de hoogte van de inhoud was, is onduidelijk. Het departement wil niet op die vragen ingaan.

Er zijn twee mogelijkheden: De Hoop Scheffer was wél op de hoogte, zowel van de inhoud van het memo als van de reden waarom het geschreven werd. Dat roept de vraag op wat er met de mening van de juristen is gedaan en waarom er nooit aan de Tweede Kamer is gerapporteerd dat de juridische bezwaren van de interne volkenrechtjuristen tegen het Nederlandse standpunt zó fundamenteel waren. De tweede mogelijkheid is dat De Hoop Scheffer niets van het memo wist, en dus ook niet van de frustraties die er bij DJZ leefden over het voortraject van de besluitvorming. In dat geval is het de vraag of het kabinet wel alle volkenrechtelijke aspecten heeft meegewogen in zijn besluit, zoals minister Donner (Sociale Zaken, CDA) gisteren verzekerde.

Politiek Den Haag wacht nu op nadere uitleg van het kabinet. Of een Irak-onderzoek in de Tweede Kamer daarna reëel is, is de vraag. De coalitie heeft nog steeds de afspraak uit de formatie staan dat zo’n onderzoek onmogelijk is. Of het uitgelekte memo een belangrijk genoeg ‘nieuw feit’ is op basis waarvan partijen hun standpunt wijzigen, moet worden afgewacht.

Ondertussen gaan de leden van de Eerste Kamer door met waar ze waren gebleven. Er worden waarschijnlijk nieuwe vragen aan het kabinet gesteld. Wordt de beantwoording weer onbevredigend geacht, dan is de kans op een onderzoek in de senaat groot. Zo lijkt het dossier-Irak, dat enkele weken geleden nog zo goed als dood was, ineens weer leven te krijgen.