Een geagiteerde Jan Marijnissen: het is een angstige ervaring. De wenkbrauwen in een boze frons, het voorhoofd als een stootblok naar voren, een priemende vinger, een stem als naderend onweer. Dan is de charmante Brabantse causeur van de talkshows heel ver weg en verandert een gesprek in een kruisverhoor. „Wie zegt dan dat de sfeer in de SP verstikkend is? Kom toch eens met feiten. Ik heb nog steeds niets gehoord. Nul, nada!”

Zo’n stemmingswisseling komt vrij onverwachts. Het ene moment keuvel je gemoedelijk in zijn werkkamer aan het Binnenhof, die ooit van Joop den Uyl was. Hij haalt een bakje koffie uit de automaat, je bietst een sigaretje uit het pakje Marlboro dat gastvrij op tafel ligt. Maar een wat frivole vraag, en Marijnissen is ontketend.

Wat zit hem dwars? Dit weekeind houdt de SP haar 15e partijcongres in de oude Van Nelle-fabriek in Rotterdam. Het moest het Congres der Overwinnaars worden om de fenomenale groei van de SP te vieren: van 2 Kamerzetels in 1994 naar 25 nu. Maar na een half jaar intern gerommel luidt het congresmotto nogal defensief: ‘de Fundamenten Versterken’. De pers zoomt in op kritische voorstellen die een handjevol dissidenten van de groep ‘Democratisering SP’ indient. Eerst zou het Gelderse Statenlid Toine van Bergen het voortouw nemen. Hij werd deze week geroyeerd. Nu mag de Amsterdamse Elizabeth Bakker de ‘kadaverdiscipline’ binnen de SP aan de orde stellen.

De SP reageert verkrampt op kritiek en is ondemocratisch, zo heet het. Bij interne conflicten ontbreekt de menselijke maat waar het programma van de SP zo vol van staat. Sinds de eclatante verkiezingszeges van vorig jaar – 345 raadszetels, 25 in de Kamer – keerden tientallen partijbestuurders, raads- en statenleden de SP de rug toe. Er was het royement van senator Düzgün Yildirim, er is gedoe rond de afdrachtregeling: de overheid stort nu het loon van volksvertegenwoordigers direct in de partijkas van de SP, die daarna een gereduceerd salaris uitbetaalt. Minister Ter Horst van Binnenlandse Zaken wil dat onmogelijk maken. Er was het ontslag van hoofdredacteur Verhey van partijblad Tribune, er waren klachten over interne censuur van weblogs, over de dominante positie en autoritaire stijl van Jan Marijnissen. Kamerlid Harry van Bommel stelde voor om de functies van fractieleider en partijvoorzitter te scheiden: sinds 1998 is Jan Marijnissen beide.

Marginaal gedoe, reageerde Marijnissen eerder. Een hetze van de Volkskrant, zegt hij nu.

Weglopende kaderleden zeggen: de interne democratie kan beter bij de SP.

„Dat wordt nooit hard gemaakt en journalisten zijn te lui om door te vragen. Wat is er niet democratisch aan de SP? We zijn de meest democratische partij van Nederland.”

Is de vereniging van de functies van partijvoorzitter en fractieleider in één persoon bijvoorbeeld een gezonde zaak?

„Ik ben tweemaal democratisch gekozen door de partij. Dat mag de partij toch zelf bepalen? Of ga jij dat soms uitmaken? Ik vind het zeer gezond, want deze partij is zeer succesvol.”

Je kunt zeggen: een ongezonde machtsconcentratie.

„Nee, dat is het niet. Toen ik partijvoorzitter werd, zijn alle functies overgeheveld naar de algemeen secretaris. Die doet het hele partijleven, ik ben een soort tweede voorzitter. Het is meer een formalistisch idee.”

Waarom is het dan?

„Omdat de partij vond dat de fractie geen satelliet moest worden van de partij. Hoe deerniswekkend kan een partijvoorzitter zijn? Kijk eens bij de PvdA, kijk eens bij het CDA: dat zijn koppen van jut. Maar als het partijcongres zaterdag besluit dat het anders moet, doen wij het anders. Ik denk dat men zegt: die Marijnissen was fractieleider en partijvoorzitter tegelijk en dat ging eigenlijk geweldig. Er zijn weinig interne clashes.”

Maar als bij de SP de partijvoorzitter met de fractieleider discussieert over de koers, is dat een monologue interieur …

(Ontploft) „Wat is dat nou weer voor nonsens! Je hebt geen onderzoek gedaan, je bent niet op de hoogte. Ik ben geen autist. Gewoon normaal doen, geen suggestieve vragen stellen! De fractie bestaat uit 25 mensen, het partijbestuur uit 42 mensen. Die nemen gezamenlijk een beslissing. Wil je dat noteren? Je hebt nog steeds nada. Nul. Dat is je score. Waarin is SP niet democratisch? Hè?”

Mensen die weglopen, klagen dat de oude hap in de SP vasthoudt aan zijn positie …

(Iets rustiger) „Nee, het loopt dwars door jong en oud. Kijk, ik hoor die dingen al een half jaar. Die ‘critici’ hebben niet de moed dat op het congres te vertellen, negeren democratische besluiten van de partij. Neem Yildirim: die zat erbij toen de lijst werd opgesteld voor de Eerste Kamer, gaat dan achter de rug van de partij vijf voorkeursstemmen voor zichzelf organiseren en negeert de partij met vijftigduizend leden. En wel vijftigduizend euro jaarlijks opstrijken, netto.”

Wat te denken van het voornemen van minister Guusje ter Horst (PvdA) om de huidige afdrachtregeling van de SP onmogelijk te maken?

„Die afdracht is ons kroonjuweel, daar zijn we trots op. Als je weet dat ik 6.200 per maand verdien, dat is toch krankjorum? Maar ik moet zien of Ter Horst iets doet. Daarvoor moet ze zes wetten veranderen, een volslagen schertsvertoning. Terwijl andere partijen zich laten sponsoren door het bedrijfsleven, daar doet mevrouw Ter Horst niets aan. Maar als deze PvdA-minister een succesvolle concurrent zo een spaak in het wiel wil steken, dan moet ze dat doen. We verzinnen wel een oplossing. Sluiten we hiermee het hoofdstuk ‘critici’ af?”

Eentje nog. Wat is er waar van dat ledenverlies van 1.700 man?

„Waar haal je dat nou vandaan! Je kakelt maar wat, een bullshit verhaal. We hebben net zo’n klein verloop als andere jaren. Maar we hebben dit jaar heel veel tijd gestoken in interne discussie. Na het congres houden we een ledenwerfcampagne en op 1 januari staan we weer in de plus. We zijn niet in crisis.”

Dus alles gaat goed. Waarom lopen er dan kaderleden weg?

„Omdat ze merken dat bij de SP gezamenlijke afspraken voorop staan, niet het ego. Het gaat om wat vijftigduizend leden besluiten, niet wat Pieter Broertjes van de Volkskrant vindt. Of uw hoofdredacteur.”

Brengen die de verhalen over de SP dan in de wereld?

„Er wordt vanuit de Volkskrant een hetze tegen mij gevoerd, dat staat als een paal boven water. Zij beschouwen zichzelf daar als bondgenoot van de PvdA en die partij is in existentiële nood. Dus schieten ze te hulp. Dat heeft niets met journalistiek te maken. Plaatsen ze zo’n artikel dat vele SP’ers in strijd met de eigen regels wachtgeld genieten. Vele? Het zijn er twee! En we krijgen geen weerwoord, niks.”

Hoe groot kan de SP worden?

„Ik kon me tien jaar geleden niet voorstellen dat we ooit 25 zetels zouden halen. Ons probleem is nu: zoveel nieuwe leden, afdelingsbestuurders, raadsleden – hoe pas je dat in zonder je uitgangspunten te laten verwateren? Politiek lijkt eenvoudig, maar is dat niet. Ik heb zo’n behoefte aan mensen die met ons meedenken. Maar je moet de ambitie hebben om door te groeien.”

In de stad Oss, de bakermat van de SP, durfde de PvdA pas met de SP een college van B en W te vormen toen Jan Marijnissen naar Den Haag was vertrokken. De PvdA’ers in Oss waren gewoon bang voor u, u was te dominant. Zit hier een les?

„Dat ‘rode college’ in Oss was een grote doorbraak, omdat de SP liet zien dat ze ook kon besturen, heel goed zelfs. Maar de geschiedenis herhaalt zich niet en de schaal is nu anders.

Mijn punt: de PvdA durfde in Oss pas met de SP in zee na uw vertrek. Komt er een moment dat het in het belang van de SP is als u terugtreedt?

„Als ik ook maar een enkele indicatie krijg dat ik iets in de weg sta, beraad ik me op mijn positie. Maar het is een opmerkelijke vraag aan iemand die de SP van 2 naar 25 zetels bracht.”

U bent nu 37 jaar in de SP, het is uw kindje. Vreest u controleverlies?

„Ik kan me die vraag goed voorstellen. Het beeld bestaat dat ik als grote regelaar alles bestier. Maar dat is fysiek niet eens mogelijk. Kijk (wijst op tv-toestel) ze debatteren in de Kamer over het belastingstelsel. Ik weet niet wat we daar gaan zeggen. Ik hou me daar ook niet mee bezig. Kamerleden kennen ons programma: succes ermee verder.”

Waarom bent u zo boos? De PvdA, de CDA, de VVD worden om de beurt door de pers geschoren, nu is de SP aan de beurt. Daar moet je toch tegen kunnen in de politiek?

(berustend) „Zeker, we zijn nu een grote partij, maar moet het zo leugenachtig? Er waren interne strubbelingen en die zorgden voor veel publiciteit. En dat heeft inderdaad iets onvermijdelijks. Er was veel euforie rond de SP: de beste campagne, Jan Marijnissen politicus van het jaar. Dan volgt onvermijdelijk een terugslag.”