Fractievoorzitter Mark Rutte heeft oud-minister Rita Verdonk opgedragen de VVD-fractie te verlaten en haar zetel in te leveren. Het VVD-partijcongres heeft dat besluit zaterdag gesteund. De strijd tussen het kamp-Rutte en het kamp-Verdonk, die de VVD in een diepe crisis stortte, is méér dan een ruzie tussen een partijleider op zoek naar gezag en een provocatief Kamerlid. De strijd tussen beide kampen is ook een strijd tussen twee stijlen: de bestuurlijk ingestelde liberalen en de populistische vleugel in de partij.

De ‘bestuurlijken’, Rutte voorop, kijken naar het politieke midden. Ze weten dat ze compromissen moeten sluiten, dragen een optimistische kijk op globalisering uit, zien open grenzen als een verrijking voor de vrije markt. Tijdens de laatste verkiezingscampagne droeg lijsttrekker Mark Rutte dat gevoel uit.

De ‘populisten’, onder wie Verdonk, weten dat er angst heerst onder de bevolking. Mensen willen hun baan niet kwijt, zien Europa en migratie als een bedreiging. Sinds de opkomst van Pim Fortuyn, in 2002, heeft de kiezer volgens hen genoeg van technocratische politici die angst onder de kiezer niet begrijpen. Rutte is volgens hen te ‘paars’, te veel gericht op het midden. De VVD had tussen 1994 en 2002, in twee paarse kabinetten, een gedepolitiseerde middenkoers gevoerd. Fortuyn strafte die koers hard af.

Verdonk bewandelt, als zij een eigen beweging begint, dezelfde weg als Geert Wilders, die ook een tegengeluid liet horen. In 2004 trad hij uit de VVD-fractie uit onvrede over het Europa-beleid. De kiezer beloonde hem bij de Tweede Kamerverkiezingen van vorig jaar met negen zetels. Verdonk behaalde bij diezelfde verkiezingen als nummer twee van de VVD meer stemmen dan lijsttrekker Rutte. Op die manier verwoordden VVD’ers die hun partij wél trouw waren gebleven hun ongenoegen.

Alle middenpartijen hebben last van deze middelpuntvliedende krachten. Bij de laatste verkiezingen wonnen de radicalere broertjes: het CDA verloor stemmen aan de ChristenUnie, de PvdA liep leeg ten gunste van de SP. De partijen in opkomst zijn, op hun manier, protestpartijen: ze zijn tegen globalisering, met migratie als belangrijke verschijningsvorm. Maar ze zijn ook tegen het compromis.

Ironisch genoeg is ook de SP, jarenlang de ultieme protestpartij, in de ‘val van het midden’ getrapt. De partij van Jan Marijnissen deed inhoudelijke concessies om PvdA-kiezers te behagen, maar krijgt nu uit eigen kring kritiek. De opstandige senator Düzgün Yildirim gaat zich afscheiden van de SP met zijn nieuwe partij Solidara. Het wordt een ‘ferm-linkse’ partij, heeft hij gezegd.

Het CDA weet de tegenkrachten nog het beste te neutraliseren. De ChristenUnie is ingekapseld in het kabinet-Balkenende IV, interne oppositie van betekenis blijft uit. In de PvdA komen, net als bij de VVD, die krachten wel naar boven. Sinds de sociaal-democraten zijn gaan regeren met het CDA en de ChristenUnie, is de oppositie sterker geworden. De PvdA-achterban moppert, nu de partij compromissen moet sluiten. Geen Irak-onderzoek, geen beperking van de hypotheekrenteaftrek, gemorrel aan het ontslagrecht. Jan Pronk, kandidaat-voorzitter, lijkt het gezicht van die tegenbeweging te worden. Hij heeft aangekondigd dat de PvdA weer „echt-links” moet worden.

Wat Marijnissen, Yildirim en Pronk aan de linkerkant doen, doen Verdonk en Wilders op rechts. Verdonk belooft „ferme standpunten”. Daarmee wordt ze niet alleen een concurrent van Wilders, met wie ze niet wil samenwerken. Ze laat de VVD in existentiële crisis achter. Compromissen sluiten om resultaat te boeken, of recht doen aan de roep om ‘duidelijke standpunten’ die verwoorden ‘wat er leeft’ – dat zijn de krachten die de VVD uiteentrekken; en alle gevestigde partijen.

VVD-erelid Hans Wiegel heeft gisteren in het tv-programma Buitenhof opnieuw forse kritiek geuit op het optreden van partijleider Mark Rutte. Wiegel zei onder meer:

„Rutte had tegen Rita moeten zeggen: jij wordt onze vicefractievoorzitter en jij blijft je eigen portefeuille – Vreemdelingenbeleid – doen.”

„Het is op een ochtendje even geregeld (...) Het is in een paar uurtjes gebeurd. Onverantwoordelijk.”

„Als je de leider bent, hoef je dat toch niet over jezelf te zeggen?”