Utrecht, 19 dec. Het onderzoek was bedoeld om de alledaagse communicatie in de zittingszaal van de Utrechtse rechtbank tussen burger, rechter en advocaat te onderzoeken. Die bleek over het algemeen behoorlijk. Maar het venijn zat in de ‘bijvangst’. Rechters en advocaten in het Utrechtse arrondissement vinden dat het strafrecht zèlf „oververhit’’ is geraakt en „grenzen overschrijdt’’. Er is volgens hen de laatste jaren sprake van een onberedeneerde en ongenuanceerde uitbreiding van het strafrecht. Door de vele veranderingen dreigt het strafrecht „onhanteerbaar’’ te worden.

Het zijn harde conclusies, die gisteren gepresenteerd werden op een symposium over de kwaliteit in de rechtspraak, georganiseerd door de juridische faculteit van de Utrechtse universiteit. Voor het onderzoek, dat mede in opdracht van de rechtbank Utrecht is verricht, werden drie rechtsgebieden (kanton, civiel en straf) onderzocht aan de hand van interviews en observaties bij zittingen.

Onderzoeker prof. Pieter Ippel was gisteren kritisch over het persbericht van zijn opdrachtgever dat rooskleurig ‘Burgers tevreden over communicatie met de rechter’ kopt. Dat mocht dan zo zijn, maar over ontwikkelingen in het strafrecht zelf zijn degenen die ermee werken tamelijk opgewonden. De kritiek is hard en raakt volgens hen „de wortels van rechtsbestel en rechtsstaat’’. Een klein aantal rechters verwoordde de onvrede over het strafrecht volgens Ippel „in zulke krasse bewoordingen dat wij die niet letterlijk hebben geciteerd’’.

De kritiek op het strafrecht is al wel bekend uit de wetenschap, maar nog niet uit de rechterlijke macht. Rechters mijden het politieke debat, uit vrees gezag te verliezen. Alleen de eigen beroepsvereniging en het bestuursorgaan van de rechterlijke macht, de Raad voor de Rechtspraak, geven ‘advies’. Maar dan meestal op fluistertoon. Pieter Ippel zei dat zijn rapport door de begeleidingscommissie van rechters en onderzoekers dan ook was behandeld „alsof het de nieuwe Bijbelvertaling betrof’’.

Desondanks is het heldere taal. Het gaat de strafadvocaten en rechters om de niet aflatende uitbreiding van het aantal strafbare gedragingen, de drastische wijzigingen in het procesrecht en de gevolgen van de wetten tegen terrorisme op andere terreinen. De „emotie overstroomt de ratio’’, zegt een anonieme ‘ervaren advocaat’ over het maatschappelijk klimaat. Rechters menen dat het strafrecht „harder, sneller, kaler en minder goed’’ is geworden. De kwaliteit van het (politieke) debat over het strafrecht wordt „allerbelabberdst’’ genoemd.

De onderzoekers concluderen dat de veranderingen in het strafrecht zo snel gaan dat de relatie tussen burger en overheid op dit punt niet meer als ‘bestendig’ en ‘wederkerig’ kan worden beschouwd. „Wanneer gespecialiseerde professionals de draad dreigen kwijt te raken, moet dat zeker met de burger het geval zijn.’’

Veel rechters in Utrecht vinden dat er te weinig wordt geluisterd naar hun ervaringen. In het onderzoek tonen zij zich „tamelijk bezorgd’’ over de roep om strengere straffen. Twee ervaren rechters menen dat het Utrechtse Openbaar Ministerie te veel „politieke sturing’’ ondervindt.

De strafadvocaten beklagen zich over hun procespositie. Bij de politierechter verdwijnen hun juridische argumenten doorgaans „wel heel snel van tafel’’ zo bevestigen de onderzoekers. Advocaten hebben de indruk dat zaken bij de politierechter al voor de zitting zijn beslist. Alleen verweer tegen de strafmaat heeft nog zin. „Voorgekookt’’ en „gelopen koers’’ zijn gebruikte termen. Rechters zouden nauwelijks meer geïnteresseerd zijn in de pleitnotities van de advocaat. De strafrechter gaat volgens de advocaten te snel en te gemakkelijk af op de betrouwbaarheid van verklaringen van de politie.

De felste kritiek van de strafadvocaten richt zich op de besloten raadkamerzittingen. Daar wordt over de verlenging van voorlopige hechtenis beslist. Advocaten mogen daar nauwelijks iets inbrengen en boeken er haast nooit resultaat. Het is volgens hen ‘praten tegen een muur’, een ‘drama’ dan wel een ‘farce’ met rechters die overigens „geen flauw benul hebben van wat het betekent om te moeten zitten’’. De oorzaak zou ook liggen in tijdgebrek bij de rechter, die gedwongen is om vijftig tot zestig zaken op een raadkamerdag te behandelen.

Lees het rapport op: www.rechtspraak.nl