Den Haag, 15 sept. Paniekzaaierij, vergroting van de onzekerheid, kruimelwerk en gebrek aan daadkracht.

Het oordeel van Nederlandse topeconomen over de Miljoenennota, voorzover details daarvan zijn uitgelekt, loopt uiteen, maar is tegelijkertijd vernietigend. Het kabinet-Balkenende IV schetst een nodeloos somber beeld van de gevolgen van de economische crisis en schuift hervormingen voor zich uit.

„Als er paniek wordt geschapen om heilige huisjes omver te halen, is het winst, maar dat moet ik nog zien”, zegt Harry Verbon, hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Bas Jacobs, hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, zegt: „Dit is de saaiste begroting die ik ooit heb gezien. Het kabinet past op de winkel. Niets meer en niets minder. Volgend jaar wordt 750 miljoen omgebogen. Dat is op de totale begroting kruimelwerk.”

Sweder van Wijnbergen, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, schrijft vandaag in deze krant: „Deze Miljoenennota is een testimonium paupertatis van het kabinet. Het heeft in paniek geen idee wat te doen, en koopt tijd door te schuilen achter commissies en grote verhalen over 2015.”

Volgens Van Wijnbergen is sprake van „ongespecificeerde doemverhalen en onrealistische bezuinigingsdoelstellingen”.

Overbodig

Verbon noemt de aankondiging dat het kabinet laat onderzoeken hoe op een aantal beleidsterreinen de komende jaren tot 20 procent bezuinigd kan worden, „volstrekt overbodig”. Hij deelt de mening van Van Wijnbergen dat het kabinet de langetermijneffecten van de crisis overschat. Verbon: „Het tekort loopt volgend jaar op naar ruim 6 procent. De crisis zorgt in het ergste geval voor 200 miljard extra staatsschuld. Maar na een jaar of vier is het crisistekort verdwenen. Dan moet je alleen de extra opgelopen schuld aflossen.”

Hij heeft uitgerekend dat de staatsschuld als gevolg van de crisis neerkomt op 100 euro per persoon per jaar, en dat uitgesmeerd over een lange periode. Dat is volgens hem geen bedrag waarvan mensen hoeven wakker te liggen.

Verbon: „De Nederlandse economie is op zichzelf gezond. Na de crisis gaat de economie gewoon weer groeien. Het effect van de crisis op de overheidsfinanciën valt reuze mee. Het is net als na een oorlog. Dan heb je ook last van sterk opgelopen schulden.”

Houdbaarheidstekort

Ook Roel Beetsma, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, verwacht dat het overheidstekort zal meevallen als de economie weer aantrekt. Maar hij is wel van mening dat er een „forse taak ligt om het houdbaarheidstekort terug te dringen”.

Het ‘houdbaarheidstekort’, dat rekening houdt met de kosten van de vergrijzing bij handhaving van de huidige arrangementen van de sociale zekerheid, is groter dan het begrotingstekort dat het kabinet hanteert. Als hiervan wordt uitgegaan, moeten toekomstige kabinetten nog veel meer bezuinigen.

Verbon noemt het houdbaarheidstekort „onzinnig” en stelt voor er vooral niet teveel waarde aan te hechten.

Voor Flip de Kam, emeritus hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Groningen, hebben de aangekondigde bezuinigingen van het kabinet een hoog déjà vu-gehalte. Begin jaren tachtig stonden de overheidsfinanciën er ook dramatisch voor, en kondigde het toenmalige kabinet een grootschalige Heroverwegingsoperatie aan. Ambtenaren moesten kiezen uit scenario’s van 3, 5 of 20 procent bezuinigingen. De Kam: „Ambtenaren gaven zodanig vorm aan de bezuinigingen dat ze wisten dat die nooit gehaald gingen worden. Als ze slim zijn, doen ze dat weer. Het is helemaal niet moeilijk om 20 procent te bezuinigen, maar als je voorstellen doet die volstrekt onhaalbaar zijn, weet je zeker dat je budget in stand blijft.” Niettemin voorspelt De Kam „een periode van langdurige correcties” van de overheidsfinanciën.

Calvinisme

Verbon vermoedt een calvinistische invloed op de agenda van het kabinet om te versoberen. „Deze crisis wordt gebruikt om de calvinistische arbeidsethos door te drukken”, zegt hij. Hij ziet niets in een geleidelijke verhoging van de AOW-leeftijd, zoals het kabinet wil. Beter is het volgens hem om de ‘fiscalisering’ van de AOW (waarbij 65-plussers via de belastingen meebetalen aan de AOW) te versnellen, de hypotheekrenteaftrek aan te pakken en de AWBZ, de uitgaven voor chronische zorg, drastisch te hervormen.

Jacobs vindt eveneens dat het kabinet de kans laat liggen om „een aantal zaken direct aan te pakken”.

Gezien de verwachting van het Centraal Planbureau dat de werkloosheid volgend jaar zal oplopen naar 615.000 mensen heeft volgens hem het wegwerken van de drempels op de arbeidsmarkt prioriteit. „De loonkosten groeien harder dan de inflatie in de grootste recessie die Nederland in tientallen jaren heeft meegemaakt”, zegt hij. „Dat is een recept voor langdurige werkloosheid.”

Hij pleit onder meer voor hervorming van het ontslagrecht en verlaging van de brutoloonkosten in de onderste loonschalen nu de werkloosheid oploopt. Ter reparatie van het nettoloon moeten daar loonkostensubsidies tegenover staan.

„Het kabinet maakt het alleen maar erger met de deeltijd-WW”, oordeelt Jacobs. „Dat verbergt de werkloosheid en lost niets op.”

Loonkosten

Het kabinet zal volgens Jacobs lagere loonkosten ook hard nodig hebben om de begrotingstekorten weg te werken. Aan de loonkosten in private sector zijn immers de CAO’s van ambtenaren en de hoogte van de uitkeringen gekoppeld. Het kabinet heeft voor 2010 en 2011 al bezuinigingen ingeboekt op de ambtenarensalarissen, maar het is onzeker of die wordt gehaald als de CAO-lonen niet drastisch worden gematigd.

Jacobs: „Beperking van de loonkosten is essentieel voor de werkgelegenheid én de overheidsfinanciën.”

Door bezuinigingen naar een volgende kabinetsperiode door te schuiven, vergroot Balkenende IV volgens de economen de economische onzekerheid. Van Wijnbergen: „De hele paniek is op drijfzand gebaseerd.”

Jacobs vindt dat het kabinet dé kans gemist heeft om pijnlijke maatregelen aan te kondigen. Dat zou de geloofwaardigheid van het kabinet niet schaden, maar juist vergroten. Jacobs: „De slogan van Bos moet nu zijn: ‘Bloed is goed, pijn is fijn’.”