Is de wereld in zes dagen geschapen? Nee, natuurlijk niet, beaamt monseigneur Gianfranco Ravasi, president van de Pauselijke Raad voor Cultuur van het Vaticaan. „Het gaat in de bijbel om symbolische taal, om metaforen die telkens opnieuw moeten worden geïnterpreteerd.” En hij citeert apostel Paulus: „De letter doodt, maar de Geest maakt levend”.

Om Ravasi heen verlaten topwetenschappers, onder wie biologen, theologen en filosofen uit de hele wereld de aula van de pauselijke universiteit La Gregoriana. Niet alleen katholieke onderzoekers, ook protestanten, joden en atheïsten. Ze hebben vijf dagen lang gediscussieerd over de nieuwste inzichten met betrekking tot de evolutietheorie, en over de gevolgen die deze hebben voor de theologie en de filosofie.

150 jaar geleden lanceerde Charles Darwin zijn evolutieleer in The Origin of Species: organismen evolueren door voortplanting en natuurlijke selectie. Ook het Vaticaan kon dit jubileum niet onopgemerkt voorbij laten gaan. „Het werk van Darwin wordt nog te vaak op ideologische en niet op wetenschappelijke basis bediscussieerd”, zei de congresorganisator, professor Mark Leclerc.

De bijeenkomst is volgens de deelnemers opzienbarend, omdat het Vaticaan via de Pauselijke Raad voor Cultuur optreedt als beschermheer van het congres. De katholieke kerk wil op deze manier beklemtonen dat zij de evolutietheorie nooit heeft veroordeeld. Darwin is in tegenstelling tot Galilei - die omstreeks 1600 bewees dat de aarde rond de zon draait en niet andersom -nooit verketterd door het Vaticaan, zo benadrukten sprekers herhaaldelijk tijdens het congres. De kerk is er zich van bewust dat ze zich geen tweede keer kan permitteren dat ze achteraf een wetenschapper gelijk moet geven.

Kardinaal William Levada, prefect van de congregatie voor de Geloofsleer, - de functie die Joseph Ratzinger had voor hij paus Benedictus XVI werd – stelde voorafgaand aan het congres: „Er is volop ruimte om zowel te geloven in de evolutietheorie als in God de schepper”. „Wij geloven”, aldus de kardinaal, „dat hoewel de schepping zich heeft veranderd en is ontwikkeld, uiteindelijk God de schepper van alle dingen is”. Levada ziet het congres als een mogelijkheid voor de katholieke kerk om „te leren en te luisteren”. Het congres is een pleidooi voor open en kritische dialoog, aldus het Vaticaan.

De krant van het Vaticaan, l’Osservatore Romano, bracht aan het begin van de bijeenkomst een artikel onder de kop: „De valse tegenstelling tussen het Darwinisme en de Kerk”. In het stuk stelde de filosoof Gennaro Auletta, vice-directeur van het congres, dat „de evolutietheorie niet gebruikt kan worden als het bewijs dat God niet bestaat’’. En zo gebruikt de katholieke kerk het congres ook om aan te tonen dat zij nog niet verslagen is door de wetenschap.

Zowel wetenschappers als theologen waren tijdens de bijeenkomst onder de indruk van de lezing van de Dominicaan Jean-Michel Maldamé, zelf wiskundige, filosoof en theoloog. De niet gelovige bioloog Saverio Forestiero zei „geraakt te zijn” door Maldamé toen deze het pratend over „het project van God” had over de neiging van elk wezen om naar perfectie te streven, om zich te optimaliseren. Die term „optimalisering” is ook een actueel concept in de biologie, aldus Forestiero.

Maldamé gebruikte nog een andere metafoor die tot de verbeelding sprak. Ter verklaring van waar alles vandaan komt, wijzen sommigen naar de natuurkrachten en anderen naar God. Maar misschien werken ze wel samen, stelde Maldamé. „Zoals een muziekinstrument en een muzikant die alleen samen muziek kunnen maken. Zonder muzikant is er geen muziek en zonder instrument ook niet.”

Het was meer een troostende opmerking dan een spannende, nieuwe conclusie. Maar zowel wetenschappers, theologen, filosofen als kerkmensen hopen dat het congres een begin is van een langdurige dialoog.

Een dialoog die niet toegankelijk is voor de aanhangers van Intelligent Design. Deze groep vindt dat goede wetenschap onmogelijk is zonder God. De wetenschap moet volgens haar bovennatuurlijke verklaringen accepteren om tot waarheid te komen.

Wetenschappers zien hierin een directe aanval op de basisprincipes van de natuurwetenschap. Maar ook de katholieke kerk moet niets hebben van Intelligent Design, al was het maar omdat deze stroming zich opwerpt als een alternatieve autoriteit die meent de waarheid in pacht te hebben.

Volgens monseigneur Ravasi moet Intelligent Design beschouwd worden als „creationistisch fundamentalisme”. Katholieke theologen zien het als „slechte of zwakke theologie”.

Desondanks wint de theorie sinds vijftien jaar snel aan terrein in de VS, Europa, ook onder joden en moslims, zo werd op het congres geconstateerd. In Nederland woedt ook een verhit debat over Intelligent Design. Zo sprak EO-presentator Andries Knevel onlangs zijn sympathie uit voor de evolutietheorie, tot grote woede van veel orthodoxe EO-leden. Knevel verontschuldigde zich.

„Het is verbazingwekkend”, aldus de wetenschapshistoricus Ronald Numbers, „dat nu het bewijs voor de juistheid van de evolutietheorie overduidelijk is, steeds meer mensen er aan twijfelen. Zelfs in Groot-Brittannië, het geboorteland van Darwin, gelooft een meerderheid van de mensen niet in evolutie.”